Cydnabuwyd ers rhai blynyddoedd bod blynyddoedd cynnar yr ysgol yn allweddol ar gyfer dysgu llwyddiannus yn ddiweddarach. A chydnabuwyd bwysigrwydd y cyfnod hwn drwy gyflwyno’r Cyfnod Sylfaen newydd yng Nghymru, a’r Foundation Stage yn y DU.

Er gwaethaf y pwyslais diweddar ar gyflwyno sgiliau darllen yn ifanc, mae’r gyfran o blant sy’n cael trafferth i ddysgu darllen wedi cynyddu. Achosodd hyn newid yn y pwyslais mewn addysg gynnar sydd bellach, yng Nghymru a’r DU, yn ceisio datblygu sylfeini cryfion ar gyfer addysg fwy ffurfiol yn ddiweddarach yn yr ysgol. Er mwyn gwneud hyn, rhaid i ni bwysleisio’r sgiliau sydd angen i blant eu meistroli cyn eu bod yn barod i ddysgu.

Mae’r rhaglen ymyrryd hon yn helpu plant sydd o bosibl angen cymorth ychwanegol, mewn ffordd y gellir ei chyflwyno’n hawdd mewn lleoliad ysgol gynhwysol, heb fod angen adnoddau ychwanegol.

Pam Rhaglen ar gyfer y Blynyddoedd Cynnar?

Mae llawer o raglenni ymyrryd a luniwyd ar gyfer athrawon y blynyddoedd cynnar yn canolbwyntio ar ddatblygu darllen ac yn cynnwys gweithgareddau a gemau penodol ar gyfer adnabod llythrennau, geiriau a ddefnyddir yn aml a llunio brawddegau gan ddefnyddio geiriau a lluniau. Nod yr adnodd hwn yw cyflwyno amrywiaeth o weithgareddau amlsynhwyraidd sy’n defnyddio gwrthrychau diriaethol ac offer pob dydd er mwyn ymarfer sgiliau yn y cyfnod cyn llythrennedd. Wrth i blant aeddfedu, bydd eu dealltwriaeth o symbolau’n cynyddu, gan symud o’r diriaethol i’r haniaethol, yna gallant dderbyn lluniau yn hytrach na gwrthrychau mewn gemau ac, yn y pen draw, eiriau ysgrifenedig.

Bydd y rhaglen yn mynd i’r afael â phob agwedd ar lythrennedd cynnar, datblygiad corfforol a pharodrwydd i ddysgu, a bydd yn adnodd defnyddiol i athrawon sy’n adnabod plant sy’n cael trafferth i ryngweithio’n annibynnol yn eu hamgylchedd dysgu yn y Cyfnod Sylfaen.

Nod yr adnodd yw rhoi’r cyfle i athrawon ganolbwyntio ar sgiliau datblygiadol allweddol a magu ymwybyddiaeth a hyder wrth ddeall a nodi anghenion penodol sylfaenol rhai plant.

Yna, pan fydd anghenion wedi’u nodi’n gynnar, gellir rhoi ymyriad tymor byr ar waith sy’n cynnwys y plentyn cyfan mewn dysgu drwy chwarae, yn unol ag egwyddorion addysgeg y Cyfnod Sylfaen. Mae’n galluogi’r athro i ganolbwyntio ar gynnydd a datblygiad pob plentyn yn unigol.

Cynlluniwyd y gweithgareddau i gynnwys gemau sy’n hwyl i’r plant eu chwarae ac a fydd yn ennyn eu diddordeb mewn dysgu drwy weithgareddau y mae’r plant yn edrych ymlaen atynt gyda brwdfrydedd a chyffro, a hynny o fewn cynllun strwythuredig. Cânt y cyfle i sefydlu llwybrau dysgu sicr, siarad am yr hyn y maent yn ei wneud gan felly atgyfnerthu’r patrymau a’r prosesau datblygu sgiliau y maent yn ymgymryd â nhw. Datblygwyd y rhaglen gyda chymorth athrawon yn y Cyfnod Sylfaen sydd wedi treialu’r gweithgareddau strwythuredig ac wedi rhoi adborth cadarnhaol ac argymhellion.

Y Rhaglen Ymyrryd yn Gynnar

Caiff pob plentyn yn y flwyddyn derbyn ei sgrinio â’r Prawf Sgrinio Cynnar ar gyfer Dyslecsia. Yna, os oes bylchau yn sgiliau cyn-ddarllen y plentyn, caiff y plentyn ei gynnwys yn y rhaglen ymyrryd. Cynhelir yr Ymyriad dros gyfnod o 12 wythnos ar ôl wythnos o weithgareddau rhagarweiniol.

Mae’r ymyriadau’n cynnwys addysgu amlsynhwyraidd strwythuredig drwy gemau a gweithgareddau sy’n seiliedig ar bum maes datblygiad. Mae hyn yn cynnwys ymwybyddiaeth ffonolegol, cof gweledol, gofodol a chlywedol a dilyniannu. Ceisir hefyd ddatblygu sgiliau echddygol bras a manwl fel y nodwyd ym mhecyn ysgol ‘Gwneud a Darganfod’ sy’n cynnwys gweithgareddau difyr er mwyn datblygu sgiliau corfforol yn y blynyddoedd cynnar.

Gair am y rhaglen

  • Datblygwyd y rhaglen o weithgareddau er mwyn darparu ystod o gyfleoedd ar gyfer hyrwyddo ac ymarfer gwahanol agweddau ar sgiliau cyn-llythrennedd cynnar. Cyflwynir pob gweithgaredd o dan bennawd sy’n diffinio’r maes datblygiad y mae’n berthnasol iddo.
  • Dylid addasu’r gweithgareddau ar gyfer themâu a nodiadau cynllunio, er mwyn i’r gweithgareddau ategu’r dysgu yn yr ystafell ddosbarth. Gellir newid y syniadau ryw gymaint ond dylid cadw eu dilyniant strwythuredig, cronnus. Dylai fod yn hawdd dod o hyd i neu wneud yr holl gyfarpar a gemau yn y dosbarth derbyn, ac maent i gyd wedi’u cynllunio er mwyn sicrhau diddordeb, cymhelliant a mwynhad.
  • Trefnir y gweithgareddau’n ofalus i roi cydbwysedd rhwng datblygu sgiliau ac annog aml-dasgio. Maent yn ymgorffori dull cam-wrth-gam er mwyn i’r plant fod yn sicr o lwyddo a gwneud cynnydd gan bwyll ac yn gyson.

Ymwybyddiaeth Ffonolegol

  • Dangoswyd bod ymwybyddiaeth ffonolegol neu sensitifrwydd i strwythur sain geiriau yn fodd pwerus a sefydlog o ragfynegi cyflawniad darllen yn y tymor hir ac yn ran bwysig iawn o ddatblygiad llythrennedd llwyddiannus. Pan fydd plant yn ymwybodol o batrymau seiniau yn y geiriau a glywant, mae’n haws iddynt ddod i wybod sut y cynrychiolir y patrymau hyn ar bapur.
  • Mae ymchwil yn awgrymu fod rhaglenni ymyrraeth gynnar penodol ar sail yr holl agweddau ar ymwybyddiaeth ffonolegol yn cael dylanwad parhaol ar gynnydd disgyblion. Ffocws rhaglen ‘Llythrennedd Ymarferol’ felly yw sillafau, odl a chyflythreniad ac mae’n awgrymu cyfres o gemau a ddylai gryfhau ymwybyddiaeth ffonolegol y plant.
  • Cyflwynir sillafau yn gyntaf gan mai dyma’r unedau sain mwyaf, a dangoswyd ei bod yn haws i blant ddatblygu sgiliau segmentu sillafau na segmentu ffonemau.
  • Mae plant ifanc yn mwynhau odli, creu geiriau newydd a geiriau dwli, canu caneuon sydd ag alawon ailadroddus ac adrodd neu ganu hwiangerddi. Efallai y byddant yn mwynhau sain y geiriau er eu mwyn eu hunain ond maent hefyd yn sylwi ar batrymau mewn geiriau ac yn datblygu eu sgiliau dilyniannol clywedol. Mae odl yn nodwedd hanfodol o’r rhaglen ac, ynghyd â gemau dechrau a gweddill gair, dylai fagu hyder plant mewn modd bleserus. Efallai bydd plant yn defnyddio dull gweledol o adnabod geiriau cyfan yn ddigon naturiol, ond bydd llawer yn cael anhawster gwahaniaethu siâp a phatrwm. Mae ymwybyddiaeth o ddechrau a gweddill gair yn eu galluogi i gymhwyso tebygrwydd er mwyn dysgu geiriau newydd.
  • Er bod pwyslais cryf ar ddatblygu gwybodaeth am ffonemau yn nosbarthiadau’r blynyddoedd cynnar, mae rhai plant o hyd sy’n dangos arwyddion o dangyflawni yn y maes hwn ac sy’n methu caffael egwyddorion yr wyddor h.y. enwi llythrennau’n benodol. Felly, awgrymir amrywiaeth o ddulliau amlsynhwyraidd o ddysgu gwybodaeth am lythrennau.

Cyflwyno’r ffonemau      

  • Mae rhan fwyaf o raglenni ymyrryd llwyddiannus ar gyfer llythrennedd cynnar yn canolbwyntio ar gaffael gwybodaeth am sain llythrennau mewn trefn benodol – i t p n s
  • Mae hyn yn seiliedig ar wybod mai ymwybyddiaeth ginesthetig lafar plant ifanc yw’r synnwyr cryfaf a gellir gweld hyn yn eu tuedd i archwilio gwrthrychau newydd drwy eu rhoi yn eu ceg. Gwneir y cytseiniaid ‘t, p, n, s’ gyda’r wefus, y dannedd a’r tafod yn cyffwrdd â gwahanol rannau o’r geg fel bod yr adborth cinesthetig, llafar yn cynorthwyo’r broses o gofio sut mae gwneud y sain. Ceisiwch ddweud y seiniau’n araf a sylwch sut y daw’ch gwefusau at ei gilydd ac ymhle mae’ch tafod a’ch gwefusau pan fyddwch yn creu’r seiniau. Maent hefyd yn wahanol iawn o ran siâp felly mae’n anodd iawn eu drysu.
  • Dewisir cyflwyno un llafariad yn unig, sef ‘i’, oherwydd y llafariaid byr ‘a, e, i, o, u’ yn aml yw’r seiniau sydd rwyddaf eu cymysgu.
  • Pan wnewch y seiniau hyn, mae’ch ceg yn aros ar agor a dim ond ychydig bach y mae’r siâp yn amrywio o’r naill sain llafariad fer i’r llall, gan olygu mai prin iawn yw’r gwahaniaethu yn yr adborth cinesthetig llafar. Yn ogystal, strociau byr, o’r top i’r gwaelod, yw’r patrwm rhwyddaf i blant ddysgu ei gopïo’n gyntaf ac mae plant wrth eu bodd yn ychwanegu’r dot! – mae ‘i’ yn llawer haws nag ‘a’ gylchol sydd ag uniadau a strociau fertigol i’w dysgu.
  • Pan gyfunir y llythrennau hyn i wneud geiriau, mae llawer o gyfuniadau gan gynnwys cyfuniadau cytsain cychwynnol e.e. sp, sn, st, i’w hychwanegu at amrywiol odlau ‘in, it, ip, is’, ac yna ychwanegu’r ‘s’ yn y lluosog neu ferf er mwyn cyflwyno plant yn gyflym i amrywiaeth eang o eiriau y gallant eu hadnabod, eu darllen a’u sillafu heb gymhlethu pethau ymhellach gyda llafariaid hir a sillafu sy’n ffonolegol afreolaidd.
  • Y llythyren nesaf i’w chyflwyno yw ‘a’ sy’n cyflwyno amrywiaeth newydd o eiriau cyfarwydd sy’n ffonolegol reolaidd. Erbyn hyn, bydd y plant yn gallu gwneud cylchoedd, dolenni a phatrymau igam-ogam llythrennau eraill.

Cof clywedol

  • Er mwyn dysgu’n effeithiol yn amgylchedd yr ystafell ddosbarth, mae’n bwysig i blant ddatblygu sgiliau gwrando da, deall beth maent yn ei glywed a dethol wrth wrando. Mae datblygu sgiliau cof dilyniannol clywedol yn hollbwysig er mwyn gwahaniaethu a thrin seiniau mewn geiriau. Mae hyn yn bwysig pan fydd plentyn yn dechrau defnyddio dull ffonig o ddadgodio neu gofio dilyniant o eiriau mewn brawddeg neu stori.
  • Mae’n bosibl hyfforddi plentyn i wrando’n astud, canolbwyntio ar seiniau penodol a gwahaniaethu rhwng seiniau’n gywir fel y gall fod yn weithred ymwybodol.
  • Mae ‘Llythrennedd Ymarferol’ yn cynnig rhai gweithgareddau ategol sy’n datblygu sgiliau gwrando a chof dilyniannol clywedol yn arbennig, oherwydd mae’r rhain yn feysydd datblygu sy’n aml yn peri anhawster penodol. Dylai gemau sy’n canolbwyntio ar adrodd straeon, canu rhigymau a chanu offerynnau cerdd, mewn amgylchedd anfygythiol o chwarae mewn grwpiau bach, roi mwy o hyder i blant ddatblygu’r sgiliau hyn.
  • Mae’n debyg fod cydberthynas gref rhwng cyflymder enwi a sgiliau darllen ac mae plant sy’n cael trafferth canfod gair neu’n defnyddio ‘ym,’ ‘betingalw’ ac ati yn aml yn cael anawsterau tebyg wrth alw gair i gof wrth ddarllen ac mae’n bosibl y byddant yn ddarllenwyr petrusgar. Mae angen i ddarllenwyr da allu adalw geiriau’n chwim o’u storfa iaith fewnol er mwyn eu cyfateb â’r marciau ar y dudalen. Mae’r rhaglen felly’n darparu gemau enwi cyflym i roi’r cyfle i blant sydd â’r angen penodol hwn ymarfer.
  • Canfu’r athrawon yn y prosiect peilot fod y gemau hyn yn hawdd eu hymgorffori yn nhrefn arferol y dosbarth, gan eu haddasu weithiau fel y gallai’r dosbarth cyfan ymuno yn yr hwyl.

Cof gweledol 

  • Cof gweledol yw’r gallu i gofio gwrthrych, llun neu symbol wedi iddo fynd o’r golwg. Gellir annog yr ymennydd ifanc i arsylwi a datblygu sgiliau cofio gam-wrth-gam. Mae eisoes wedi’i wifro i ddatblygu llwybrau niwral cryf o ailadrodd patrymau a phrofiadau.
  • Bydd plant sy’n ei chael yn anodd defnyddio dull darllen ‘edrych a dweud’ yn dibynnu’n helaethach ar ddulliau ffonig a gallant elwa ar ddatblygu sgiliau cof gweledol mwy effeithlon er mwyn darllen symbolau haniaethol fel llythrennau a rhifau. Mae angen cyflwyno’r sgiliau a’u hatgyfnerthu drwy amrywiaeth eang o weithgareddau sy’n addas yn ddatblygiadol.
  • Gall gemau cof gweledol roi hwb i sgiliau cof tymor byr, canfyddiad gweledol, sylw i fanylder gweledol, integreiddio echddygol gweledol ac ymwybyddiaeth ofodol weledol.
  • Mae amrywiaeth o weithgareddau a gemau yn y rhaglen sy’n mynd i’r afael â’r sgiliau hyn, rhai ohonynt yn defnyddio gwrthrychau a lluniau, ac eraill yn ymdrin â labelu’n gywir a chadw enwau yn y cof gweithredol. Ceir hefyd weithgareddau copïo a thracio am fod y rhain yn helpu i ymgyfarwyddo plant â siapau a phatrymau cyffredin sydd eu hangen er mwyn ysgrifennu’n rhugl.
  • Gall gemau eraill i ddatblygu cof gofodol gweledol gynnwys cyfarpar mawr, sydd orau ar gyfer eu mwynhau yn yr awyr agored.
  • Mae’r gemau hyn yn helpu plant i gofio dilyniannau symudiad e.e. arth degan yn cael ei neidio o’r naill glustog i’r llall, neu froga’n neidio o ‘bad lili’ un lliw i liw arall.
  • Gellir cyflwyno llawer o’r gemau hyn yn gylchol er mwyn i’r plant fwynhau amrywiaeth o weithgareddau a sgiliau gyda’i gilydd.

Deheurwydd corfforol

  • Mae’r rhaglen wedi’i chreu er mwyn darparu amrywiaeth o weithgareddau sy’n datblygu sgiliau echddygol manwl.
  • Mae’n hanfodol datblygu cyhyrau’r dwylo a modelu ac ymarfer symudiadau penodol a dilyniannau o symudiadau cyn bod disgwyl i blant dynnu lluniau ac ysgrifennu. Mae llawer o blant yn methu dal offer ysgrifennu’n effeithiol am nad ydynt wedi gwneud digon o ymarferion bys a llaw ac am nad yw eu cyhyrau wedi datblygu’n ddigonol. Yn aml, disgwylir iddynt ysgrifennu patrymau mewn llythrennau a geiriau nad ydynt yn barod i’w copïo. Mae gweithgareddau amlsynhwyraidd sy’n galluogi’r plentyn i archwilio creu patrymau, mewn modd strwythuredig, cynyddol, cam-wrth-gam, gan ddefnyddio gwahanol gyfryngau, wedi eu dewis ar gyfer Rhaglen Llythrennedd Ymarferol.
  • Caiff y plant brofiadau synhwyraidd (cyffwrdd a theimlo) a chryfder llaw drwy ddefnyddio gwahanol afaelion, ar gyfer tynnu, gwthio a gwasgu. Mae’r gweithgareddau hyn yn datblygu sgiliau manwl fel codi a gollwng pethau’n gywir, dal a defnyddio teganau i chwarae a defnyddio offer fel pensiliau a phegiau.
  • Mae angen cydsymud llaw a llygad da ar gyfer datblygiad ieithyddol a chanfyddiadol ac felly ceir gweithgareddau sy’n defnyddio’r dwylo a’r llygaid gyda’i gilydd ar gyfer sgiliau echddygol manwl fel pwyntio, sgiliau pensil, dargopïo, torri ac edafu.
  • Mae’r gweithgareddau’n cynnwys edafu a dilyniannu lliw amryw o ddeunyddiau, gemau gyda phegiau a gefelau, defnyddio toes a syniadau ar gyfer ystwytho ac ymestyn cyhyrau’r dwylo.
  • Awgrymir rhigymau bys – mae llawer o bypedau bys ar gael sy’n darlunio storïau a rhigymau a bydd y plant yn mwynhau adrodd eu storïau eu hunain yn ogystal â chanu neu ailadrodd rhai cyfarwydd.

Sgiliau Datblygiad Corfforol – Gwneud a Darganfod a Chwarae i Ddysgu

  • Symud Egnïol a’i Bwysigrwydd ar gyfer Datblygiad
    Ar gyfer y plentyn sy’n datblygu, mae’r gallu i symud y corff ac archwilio’r amgylchedd yn dylanwadu ar ei ddatblygiad deallusol, cymdeithasol ac emosiynol. Mae’n arwain at wybodaeth a dealltwriaeth o’r byd a sut mae’r plentyn yn rhan ohono. Mae hefyd yn ei helpu i ddatblygu a ffurfio cysyniadau a syniadau a ddangosir drwy dynnu llun ac ysgrifennu. Mae plant yn dysgu symud ac yn symud er mwyn dysgu.
  • Mae ymennydd plant yn datblygu’n gyflym iawn yn ystod plentyndod cynnar. Mae’r genynnau’n dylanwadu ar ddatblygiad yr ymennydd, a felly hefyd y profiadau a gaiff y plentyn. Mae pob plentyn yn wahanol ac yn dysgu gwneud pethau ar wahanol adegau, ond mae symudiad corfforol yn helpu i wneud cysylltiadau rhwng gwahanol rannau o’r ymennydd.
  • Mae’r gweithgareddau yn yr adran hon yn seiliedig ar ‘Gwneud a Darganfod a ‘Movers and Creators – fun activities to develop physical skills in the early years’, cyhoeddiad a luniwyd gan Sharon Drew. Rydym hefyd wedi datblygu sgiliau corfforol gan ddefnyddio Cardiau Adnodd ‘Chwarae i Ddysgu’ Chwaraeon Cymru.
  • Mae’r gweithgareddau’n mynd i’r afael â datblygiad echddygol manwl a bras sy’n cefnogi cryfder a rheolaeth y cyhyrau; cydsymudedd dwy ochr y corff; ymwybyddiaeth gyfeiriadol a gofodol; cof cyhyrol a galw i gof – sef y cof cinesthetig; cydbwysedd a defnyddio’r dwylo a’r llygaid gyda’i gilydd ar gyfer sgiliau echddygol mwy, fel taflu a dal.
  • Mae’r holl weithgareddau’n amlsynhwyraidd a llawer ohonynt yn berthnasol ar gyfer nifer o feysydd sgiliau, yn datblygu gwahanol rannau o’r corff ac yn ymarfer gwahanol agweddau ar y cof echddygol ar yr un pryd, a’r cyfan mewn un gweithgaredd. Mae’r cyfan yn hwyl i’r plant a staff fel ei gilydd.
  • Mae’n bwysig cyfeirio at lawlyfr ‘Gwneud a Darganfod, ‘Movers and Creators’ a’r ‘Cardiau Chwarae i Ddysgu’ er mwyn sicrhau y caiff yr egwyddorion a’r arferion a argymhellir eu dilyn, a bydd yn rhoi arweiniad i fonitro cynnydd pob plentyn mewn perthynas â’i ddatblygiad cyffredinol.
  • Mae’r deunyddiau ar gyfer y gweithgareddau hyn ar gael yn y rhan fwyaf o ystafelloedd dosbarth, ond mae’n bwysig cynnwys gweithgareddau awyr agored. Ar wahân i’r adnoddau hynny sydd wedi’u storio yn yr ardal amlsynhwyraidd, neu flwch ymyriad, yn yr ystafell ddosbarth, dylai fod adnoddau chwarae mwy o faint ar gael yn yr ardal chwarae awyr agored.

Rhagor am y gweithgareddau

Ymwybyddiaeth Ffonolegol

Hwiangerddi – cyflwyno ac adolygu rhigymau poblogaidd.

  • Dewiswch un neu ddwy hwiangerdd gyfarwydd ac ymarfer eu canu gyda’ch gilydd, gan bwysleisio’r odlau.
  • Defnyddiwch symudiadau i ddarlunio’r stori. (Mae’n cymryd amser i ymgorffori’r rhain a bydd angen llawer o ymarfer, ond mae’n hwyl gwneud hyn).
  • Bydd gan y plant rai ffefrynnau pendant.
  • Casglu gwrthrychau sy’n darlunio’r hwiangerddi, e.e. seren.
  • Ychwanegu gwrthrychau eraill sy’n odli ag ef, e.e. cleren.
  • Casglwch wrthrychau mewn sach syniadau odli. (Mae hyn yn arbennig o ddefnyddiol er mwyn i blant sy’n cael anhawster â’r cysyniad o odl ymgyfarwyddo â pharau sy’n odli).
  • Tynnwch un o’r gwrthrychau allan o’r sach – Ydy’r plant yn gallu dyfalu beth fydd y gwrthrych arall sy’n odli?

Cyflythrennu – Gêm baru a symudiadau llythrennau.

  • Gwnewch gasgliad o wrthrychau sydd â’r un sain cychwynnol a’u cadw mewn sach neu flwch. Chwaraewch gemau paru gan ofyn i’r plant bwyntio, a dweud y llythyren ac enw’r gwrthrych yn unigol. Cyfyngwch y gweithgaredd i ychydig o seiniau ar y tro.
  • A all y plant wneud y symudiad ar gyfer sain cychwynnol y gwrthrychau wrth iddynt gael eu rhoi’n ôl yn y sach?
  • Trefnwch helfa lythrennau yn yr ystafell ddosbarth, y maes chwarae neu’r ardal natur.
  • Defnyddiwhc lythrennau plastig, templedi cerdyn neu drefnwch ffyn, er enghraifft, mewn siâp llythyren a gweld pwy all ddod o hyd i’r nifer fwyaf o lythrennau.

Segmentu / sillafau – enwau – clapio/tapio’r sillafau yn enwau’r plant.

  • Mae’r athro’n dweud sillaf gyntaf enw a’r plant yn dweud yr ail sillaf ac yn y blaen.
  • Gyda phob sillaf, mae’r plant yn pwyntio at y plentyn sy’n cael ei enwi.
  • Symudwch ymlaen i wrthrychau cyfarwydd a gofynnwch i’r plant glapio/tapio/pwyntio’r sillafau wrth iddynt ddweud y geiriau.
  • Casglwch wrthrychau ynghyd mewn grwpiau sillaf a chwaraewch gemau didoli a pharu. (Gofalwch rhag drysu rhwng cyfrif ffonemau a sillafau – gyda ffonemau, mae’r plant yn cyfri’r seiniau, a chyda sillafau, y curiadau).
  • Symudwch ymlaen i ddefnyddio lluniau i’w hannog.
  • Casglwch luniau yn ôl y thema a’u torri’n ddarnau sy’n cyfateb i’r nifer o sillafau sydd yn eu henwau (e.e. cwningen – 3 darn).
  • Gofynnwch i’r plant eu rhoi yn ôl at ei gilydd gan ddweud pob sillaf yn uchel wrth iddynt godi’r darnau a’u rhoi at ei gilydd.
  • Cynyddwch hyn i dri neu bedwar sillaf.
  • Yn ddiweddarach, gellir ysgrifennu’r sillafau ar y lluniau.

Cof clywedol   

Adnabod synau ac offerynnau cerdd       

  • Mae’r plant yn cau eu llygaid ac adnabod synau a wneir, e.e. rhwygo darn o bapur, bownsio pêl, tincial arian.
  • Casglwch nifer fach o offerynnau taro cerddorol syml a gadael i’r plant archwilio’r synau a wnânt.
  • A allant wahaniaethu rhwng y synau a’u henwi?
  • Chwaraewch ddau o’r offerynnau sydd bellach yn gyfarwydd yn eu tro y tu ôl i sgrin a gofyn i’r plant wrando’n ofalus.
  • A allant ddweud wrthych pa un chwaraewyd gennych yn gyntaf?
  • Rhowch offerynnau o’r un math i’r plant a gofyn iddynt atgynhyrchu’r synau yn yr un drefn. (Efallai bydd angen ailadrodd hyn gryn dipyn o weithiau cyn y gall y plant ei wneud yn hyderus).
  • Cynyddwch i dri offeryn, ond gwyliwch rhag ychwanegu rhagor hyd nes bod y plant yn gallu gwneud hyn yn hawdd.

‘Es i allan i chwarae gyda…’

  • Gwnewch yn siwr bod y plant yn gwybod enwau ei gilydd a gofynnwch iddynt bwyntio at ei gilydd a dweud gyda phwy yr aethon nhw allan i chwarae.
  • A allant gofio un neu ddau enw mewn dilyniant?
  • Amrywio’r gêm – ‘Es i siopa ac fe brynais i…’
  • Neu cysylltwch y gêm â thema neu bwnc yr wythnos – ‘Aeth y gwningen i hopian ac fe gwrddodd hi â…’

Enwi cyflym – pwyntio at wrthrychau a’u henwi

  • Casglwch amrywiaeth o wrthrychau cyfarwydd a’u gosod ar hambwrdd.
  • A all y plant bwyntio at y gwrthrychau a’u henwi i gyd?
  • Dechreuwch â gwahanol wrthrych a’i enwi eto.
  • Dechreuwch â dau wrthrych ac, ar ôl ymgyfarwyddo â hwy, ychwanegwch ragor o eitemau a rhowch ddigon o gyfle i’r plant ymarfer.
  • Gallwch gysylltu’r gweithgaredd hwn â gwrthrychau a gasglwyd ar gyfer gemau odli, gemau cyflythrennu neu â’r thema.
  • Pan fydd y plant wedi magu hyder, gellir cuddio’r gwrthrychau a rhaid i’r plant gofio ac ailadrodd dilyniant yr eitemau a enwyd ganddynt.
  • Gall hwn fod yn weithgaredd wedi’i amseru gan ddefnyddio amserydd tywod neu stopwatsh ond gofalwch rhag cyflwyno’r elfen gystadleuol, wedi’i hamseru cyn sicrhau cywirdeb.

Cof Gweledol

Beth sydd ar goll?

  • Enwi chwe gwrthrych ar hambwrdd – cysylltwch â’r thema.
  • Gofynnwch i’r plant edrych yn ofalus ac enwi’r gwrthrychau i gyd.
  • Gadewch i’r plant ymgyfarwyddo â’r gwrthrychau.
  • Trafodwch ar gyfer beth y’u defnyddir, eu lliw, eu siâp a’u hansawdd.
  • Anogwch y plant i’w codi a theimlo’u nodweddion.

Enwi cyflym

  • Gofynnwch i’r plant bwyntio at bob gwrthrych yn ei dro a’i enwi.
  • Yna tynnwch un o’r gwrthrychau a gofyn i’r plant edrych a gweld beth sydd ar goll.
  • Gall fod yn ddefnyddiol pwyntio at y rhai sydd ar ôl a’u henwi.
  • Ailadroddwch hyn nes bod y gwrthrychau i gyd wedi cael eu cuddio yn eu tro. Ailadroddwch enwi’r gwrthrychau.

Copïo patrymau 

  • Gellir copïo patrymau o fodel clir gan ddefnyddio eu bysedd yn unig ar ddeunyddiau gweadog, e.e. carped, melfaréd, sidan, melfed neu mewn ewyn eillio neu dywod er mwyn rhoi adborth cyffyrddol da a datblygu patrymau cof cinesthetig.
  • Amrywiwch hyn drwy ddefnyddio sialc lliw ar fyrddau neu’r tu allan – bydd yn golchi i ffwrdd!
  • Llinellau fertigol ddylai fod rwyddaf i blant eu llunio. Dechreuwch â’r rhain, gan eu llunio o’r top i’r gwaelod.
  • Ailadrodwch batrymau o ddwy/tair neu bedair llinell gyda’i gilydd.
  • Symudwch ymlaen i gopïo llinellau igam-ogam, tonnau a llinellau tonnog, cylchoedd wedi’u llunio’n glocwedd ac, yn olaf, ffigurau wyth.
  • Defnyddiwch bennau ffelt mewn gwahanol liwiau i greu effaith enfys neu greonau, paent neu boteli dŵr yn y lle chwarae. (Cysylltu â gweithgareddau yn Write Dance).
  • Neidiau broga gyda sachau ffa tudalen 23 (Gwneud a Darganfod).
  • Mae’r plant yn taflu sachau ffa ar ‘badiau lili’ yn dilyn y drefn y mae’r oedolyn wedi’i fodelu. Dechreuwch gyda dau a thri thafliad.

Deheurwydd Corfforol/Dilyniannu a Lliw

  • Mae mwy o weithgareddau yn yr adran hon, felly dewiswch un gweithgaredd, echddygol bras a manwl, wedi’i amseru bob wythnos,.
  • Edafu a dilyniannu – gweler tudalen 117 (Gwneud a Darganfod)
    • Defnyddio gleiniau yn gyntaf wedyn boblau gwallt defnydd, riliau cotwm a chaeadau ar gyfer dilyniannu lliw a phatrwm.
    • Gwnewch gasgliad o ddisgiau meddal a chaled, caeadau potel plastig gyda thyllau ynddynt, gwellt mawr wedi’u torri’n ddarnau, riliau cotwm, botymau, gleiniau, ac ati.
    • Dangoswch i’r plant sut mae edafu ar wahanol linynnau, rhodenni plastig, hoelbrennau, glanhawyr pibell a chareiau lliw, ac anogwch y plant i gopïo dilyniant neu batrwm lliw.
    • Dechreuwch â gleiniau mawr a symudwch ymlaen i ddeunyddiau llai o faint, gan gofio bod edafu deunyddiau meddal fel boblau gwallt defnydd yn datblygu cyfres wahanol o gyhyrau’r bysedd i agor y cylchoedd.
    • Anelwch at annog y plant i gopïo dilyniant/patrwm yn ôl gwrthrych neu liw.
    • Dechreuwch ag un neu ddwy o wahanol eitemau a chyflwynwch ragor yn raddol, gan wneud y dilyniant yn hirach ac yn fwyfwy cymhleth yn ôl lliw a/neu batrwm.
    • Defnyddiwch ffyn lolipop neu gwpanau plastig mewn dilyniant i’r plant ei gopïo.
 

Gweithgareddau â phegiau – gweler tudalennau 107 a 109 a Gefelau a Phlicwyr tudalen 115 (Gwneud a Darganfod)

  • Casglwch amrywiaeth o begiau o wahanol liwiau, meintiau, siapau a chryfderau. Gellir hefyd defnyddio clipiau fforchog, clipiau gwallt a chlipiau bag rhewgell.
  • Edrychwch ar y gweithgareddau yn Gwneud a Darganfod – sef Diwrnod Golchi, Bysedd Pegiau, Pelydrau’r Haul, Cyfateb Lliwiau.
  • Anogwch y plant i gau’r pegiau gan ddefnyddio gwahanol fysedd neu ddilyniannu’r pegiau yn ôl lliw neu siâp.
  • Modelwch glipio pegiau mewn dilyniant ar gortyn, ar blatiau papur ac ar siapiau, gan gynnwys llythrennau mawr wedi’u torri allan.
  • Gefelau a phlicwyr tudalen 115 (Gwneud a Darganfod)
    Casglwch efelau a phlicwyr o wahanol feintiau a chryfderau a gofyn i’r plant godi gwrthrychau o hambwrdd neu fasged. Symudwch ymlaen at ddefnyddio gefelau hufen iâ yn y tywod neu efelau siwgr mewn llond sinc o ddŵr. Gellir symud y gweithgaredd hwn y tu allan er mwyn codi dail, brigau a cherrig mân.
  • Crensian papur a’i lyfnu eto         
    Dewch o hyd i lun sy’n berthnasol i’r thema a gofynnwch i’r plentyn ei guddio drwy ei grensian yn bêl. Yna gofynnwch i’r plentyn ei lyfnu gydag un llaw er mwyn datgelu’r llun. Bydd y gweithgaredd hwn yn datblygu gwahanol gyhyrau bys a llaw. Gadewch i’r plentyn ei grensian eto fel bod ei bartner yn gallu gwneud yr un peth, gan ddyfalu beth fydd y llun.

Rhigymau bys – Tudalen 77 a 79 (Gwneud a Darganfod) e.g. Pum Bys Bach, Un Bys i Fyny, Teulu’r Bysedd, ayb.

  • Modelwch rigymau bys a datblygu gemau gan ddefnyddio’r pypedau bys i wneud siglo’r bysedd i gyd.
  • Cymrwch olwg ar y rhigymau yn Gwneud a Darganfod ac ychwanegwch ragor a fydd yn gweddu i’r thema.
  • Mae digonedd o gyhoeddiadau sy’n cynnwys rhigymau bys, neu mae rhai i’w cael ar y rhyngrwyd.

Dau Dderyn Bach

Dau dderyn bach ar ben y to (defnyddio’r bysedd i ddangos pigau’r adar yn agor a chau)

Dyma Jim a dyma Jo (dangos un ac yna’r llall)

Dos i ffwrdd Jim, (rhoi un llaw tu ôl i’r cefn)

Dos i ffwrdd Jo (rhoi’r llaw arall tu ôl i’r cefn)

Dere ‘nôl Jim (dod ag un llaw yn ôl)

Dere ‘nôl Jo(dod â’r llaw arall yn ôl)

Teulu’r Bysedd

Bawd fawr 

Bys yr uwd (bys pwyntio) 

Robin gogor (bys canol) 

Wil y pobwr (bys modrwy) 

Bach y nyth (bys bach) 

Gwneud a Darganfod, Movers and Creators, Chwarae i Ddysgu

Neidio o’r naill ddeilen i’r llall gan gyfeirio at wrthrychau. Datblygu cof gweledol.*

  • Gosodwch gylchoedd neu ‘badiau lili’ a wnaed o deils carped, rwber neu hyd yn oed gerdyn ar y llawr a gweld a all y plant neidio fel broga o’r naill i’r llall.
  • A allant ddilyn ei gilydd o ddeilen i ddeilen?

Llinellau mewn gwahanol gyfryngau ar y bwrdd neu ar y maes chwarae     

  • Defnyddiwch greonau ar bapur, dŵr ar yr iard, paent, llysnafedd a sachau slwtsh i roi cyfle i’r plant dynnu llinellau o’r top i’r gwaelod neu o’r chwith i’r dde.
  • I ddechrau, efallai bydd angen i rai plant ddilyn â’u bysedd dros linellau wedi codi, sydd wedi’u glynu i’r bwrdd. Efallai bydd angen i eraill wneud siapiau yn yr awyr.

Gwneud siapau selsig – rholio toes â’r ddwy law       

  • Defnyddiwch does meddal neu ei feddalu ymlaen llaw.
  • Dangoswch i’r plant sut mae rholio’r toes rhwng eu dwylo i wneud siapau selsig hir.
  • Ailadroddwch hyn ar y bwrdd – gan sicrhau bod y plant yn defnyddio’r ddwy law gyda’i gilydd.

Ar y Llinell – tudalen 39 (Gwneud a Darganfod)*

  • Gosodwch raffau mewn llinellau er mwyn i’r plant gerdded ar eu hyd gan gadw mewn llinell syth.
  • Gosodwch olion traed allan iddynt eu dilyn.

Dal swigod a balŵns*

  • Chwythwch swigod a gofynnwch i’r plant geisio’u dal neu glapio eu dwylo ynghyd er mwyn eu popian.
  • Rhowch gynnig ar gylchoedd swigod o wahanol faint.
  • Chwythwch falwnau ac anogwch y plant i’w dal yn ofalus – er mwyn peidio â’u popian!

*Gellid cynnig y gweithgareddau sydd wedi’u marcio â seren mewn cylched yn y lle chwarae er mwyn i’r plant gael amrywiaeth o gemau i’w mwynhau.

Gweithgareddau Ymestynnol

Beth Allwn Ni ei Wneud?

Mae’n ddefnyddiol arsylwi plant wrth iddynt chwarae a dysgu er mwyn nodi ymhle mae angen mwy o ymarfer neu ymhle mae ystod o hyder a chymhwysedd gyda’r sgiliau. Bydd rhai plant angen mwy o brofiad o’r un gweithgareddau, ond efallai y bydd eraill yn gwneud cynnydd cyflymach mewn rhai meysydd, felly dylai fod hyblygrwydd i ailadrodd neu ymestyn y gemau yn ôl anghenion y plant. Roedd yr athrawon a dreialodd y rhaglen yn awyddus i gael awgrymiadau ychwanegol ar gyfer datblygu pob maes gweithgaredd. Ar y tudalennau canlynol ceir gweithgareddau ymestynol a argymhellir ar gyfer ategu’r rhaglen.

Ymwybyddiaeth ffonolegol

Dod o hyd i’r sain

Llenwch barau o gynwysyddion plastig gwag sydd â chaeadau sgriwio gydag amrywiaeth o nwyddau sych, e.e. marblis, clipiau papur, ffacbys, pys. Os bydd y plant yn llenwi’r cynwysyddion, byddant yn dod yn gyfarwydd ag enwau’r cynnwys. Gofynnwch i’r plant ddefnyddio’u siglwyr i ddod o hyd i un arall sy’n gwneud yr un sain.

Crëwch rhythm ac archwiliwch y cysyniad o’r un fath a gwahanol, stopio a dechrau, uchel a thawel, cyflym ac araf, cyntaf ac olaf.

Cyfrif Sillafau

*Gofalwch rhag drysu rhwng cyfrif sillafau a chyfrif ffonemau.

Gorffennwch yr enw – dwedwch sillaf gyntaf enw dwy sillaf (e.e. Tom… Meg… neu boch…). Yna gofyn i’r plant ei gwblhau (Tomos, Megan neu bochdew).

Dwedwch y gair (e.e. athrawes), yna defnyddio’ch bysedd i gyfri’r sillafau (ath/raw/es).

Odli gan ddefnyddio gwrthrychau a symudiadau

  • Pan fydd plant yn gwrando ar gerdd neu rigwm, mae angen iddynt wneud eu delweddau meddyliol eu hunain i gyd-fynd â’r hyn y maent yn ei glywed neu a ddweud. Bydd defnyddio gwrthrychau ac yna’n ddiweddarach, lluniau, yn eu helpu i wneud hyn. Mae angen lawer o ymarfer ar blant i wneud hyn oherwydd mae’r rhan fwyaf wedi dysgu dibynnu ar y teledu i ddarparu delweddau iddynt.
  • Cylch rhigwm
    Gosodwch gasgliad o wrthrychau sy’n odli ar y llawr, gyda’r plant yn eistedd o’u cwmpas. Taflwch sach ffa o gwmpas y grŵp o un i un, gan ddweud enw un o’r gwrthrychau sy’n odli wrth daflu.
  • Pwy yw dy bartner?
    Rhowch ddwy set o wrthrychau sy’n odli ar y llawr. Rhowch un i bob plentyn, dau o bob casgliad, e.e. ci a tŷ, gwrach a sach, pêl a mêl. Mae’r plant yn dod o hyd i’w partner ac yn dweud enwau’r gwrthrychau gyda’i gilydd
  • Cân llinell rif
    Un bys, dau fys, tri bys yn dawnsio – newid i ‘yn neidio’, ‘yn cerdded’ ayb          Pedwar bys, pum bys, chwe bys yn dawnsio Saith bys, wyth bys, naw bys yn dawnsio                                                                 Deg bys yn dawnsio’n llon 
  • Gwrando ar CDs rhigymau wrth wneud gweithgareddau.
  • Ymarfer llenwi bylchau llafar gyda rhigymau poblogaidd gan ddefnyddio rhigymau traddodiadol, rhigymau symud, caneuon a jingls. Gydag ymarfer bydd y plant yn gallu rhoi’r odl ar ddiwedd y llinell cyn hir.
  • Ailadrodd rhigymau poblogaidd gyda thro doniol
    Mi Welais Sam y llo yn dawnsio ar y to.
  • Rhigymau gan ddefnyddio lluniau yn lle gwrthrychau
    Casglwch luniau o bethau sydd mewn rhigymau poblogaidd a’u trefnu mewn dilyniant wrth i chi adrodd y rhigymau.
  • Teuluoedd odli gyda lluniau
    Casglwch luniau o bethau sy’n odli. Gofynnwch i’r plant ‘Ga i lun sy’n odli â …?’)
  • Snap odli
    Cyfyngwch nifer y lluniau sy’n odli i ddau neu dri ar gyfer pob odl i ddechrau, a’u cynyddu’n raddol wrth i’r hyder dyfu.

  • Amser odli
    Gofynnwch i’r plant wrando ar air. Os yw’n odli â’r gair sydd ganddynt yn eu llaw, yna gallant ei gadw. Yr enillydd yw’r person cyntaf i gasglu pum gair sy’n odli. Chwiliwch am odlau sydd wedi’u cuddio yn yr ardd a gofynnwch i’r plant ddarllen yr odlau i’w gilydd.
  • Sain Cychwynnol – Archwilio’r seiniau a defnyddio gwrthrychau pob dydd
  • Fe wela i gyda’m llygad bach i…
    Seiniau cychwynnol (gwrthrychau pob dydd yn yr ystafell ddosbarth). Dechrau gyda gwrthrychau sy’n dechrau â seiniau llythyren y gellir eu dal yn hir, e.e. ssssssiswrn, mmmmarblis, rhhhhhuban a defnyddio rhyw dri sain yn unig er mwyn peidio â drysu’r plant. Enwch y gwrthrych a gorbwysleisiwch y sain cychwynnol. Cynyddwch nifer y gwrthrychau’n raddol bach. Llwyddiant yw’r nod.
  • Fe wela i gyda’m llygad bach i…
    ‘Fe es i i’r sw/parc/traeth ac fe welais i rywbeth yn dechrau gyda…..’ Y tro hwn gall y gêm fod yn gysylltiedig â’r thema, stori neu ddigwyddiad.
  • Defnyddio lluniau
  • Parau
    Paru lluniau â’u seiniau cychwynnol.
  • Mapio seiniau/lluniau
    Paru lluniau â sain drwy dynnu llinellau neu edafu careiau.
  • Bingo
    Paru lluniau â’u seiniau cychwynnol. Gofynnwch i’r plant ddod o hyd i lun o wrthrych sy’n dechrau â’r un llythyren â’r llun sydd ar y cerdyn yn eu llaw neu ddod o hyd i luniau o eiriau mewn cylchgronau sy’n dechrau â’r un llythyren.
  • Clymau tafod gyda lluniau i’w symbylu
    Seiniau cychwynnol a chyfuniadau cytsain (e.e. daeth deg dwrgi draw dros y don).
  • Defnyddio geiriau
    Gofynnwch i’r plant feddwl am eiriau sy’n dechrau fel e.e. Tom.
    Gofynnwch i’r plant ddweud pa air sy’n dechrau fel e.e. llaeth.
    Dywedwch dri gair sy’n dechrau fel e.e. anifail, mynydd, beic.
    Pa air sy’n dechrau’n wahanol e.e. ‘papur, peren, trwmped, pyped’?
  • Defnyddio Llythrennau
    Trefnwch gasgliad o lythrennau magnetig mewn bwa, yn nhrefn yr wyddor.
    Meddylwch am air a gofynnwch i’r plant ddod o hyd i’r llythyren sy’n gwneud sain cyntaf y gair a’r llythyren sy’n gwneud sain olaf y gair.
    Nid gêm sillafu mo hon ond gweithgaredd i ymarfer segmentu seiniau.

Cof Clywedol  

  • Sylw clywedol
    Cofiwch mai’r plant sy’n cael anhawster rhoi sylw i’r hyn y maent yn ei glywed yw’r rhai sy’n aml iawn yn hawdd iawn tynnu ei sylw gan symudiad o’u cwmpas ac sy’n cael anhawster eistedd yn llonydd i wrando.
  • Patrymau seiniau
    Modelwch glapio dwylo, bownsio pêl neu guro drwm a gofynnwch sawl curiad a wnaethoch. Gofynnwch i’r plant glapio dwy, tair neu bedair gwaith neu rhowch ddrwm iddynt ei ddefnyddio. Efallai y bydd angen ichi eu hannog i ddechrau.
  • Allwch chi fy nghlywed i?
    Chwaraewch ychydig o gerddoriaeth gefndir offerynnol dawel ac ailadroddwch gemau patrwm seiniau. Bydd hyn yn helpu’r plant i ddysgu anwybyddu rhai seiniau penodol.
  • Llaw i fyny!
    Chwaraewch CD o wahanol synau mewn dilyniant a gofynnwch i’r plant godi eu llaw pan fyddant yn clywed sŵn penodol.

Pwy yw e?

Mae un plentyn yn gwisgo mwgwd dros ei lygaid neu’n eistedd â’i gefn at y grŵp. Mae plentyn arall yn dweud brawddeg fer. Mae’r plentyn cyntaf yn enwi’r siaradwr.

Cof Clywedol  

Amser Tacluso!
Pan fydd hi’n amser tacluso wrth ddefnyddio bwa’r wyddor, gofynnwch am dair llythyren ar y tro a dylai’r plant eu rhoi yn y blwch yn yr un drefn. Cynyddwch hyn i bedair llythyren.

Trefn Seiniau
Chwaraewch alaw. Rhowch offeryn yr un i’r plant a phwyntio at bob un i’w chwarae yn ei dro. Ymarferwch chwarae mewn trefn. Newidwch y drefn a chwaraewch eto. Datblygwch wahanol batrymau a rhythmau, a’u hymarfer.

Uchel neu dawel?
Chwaraewch offeryn yn uchel ac yna’n dawel. Gofynnwch i’r plant gopïo’r dilyniant. Cynyddwch hyn i dri sŵn mewn dilyniant ac annog y plant i gofio a chopïo’r synau uchel a thawel.

Uchel neu isel?
Mae’r gêm hon yn debyg i uchel neu dawel, ond gellir ei chwarae ar allweddellau a rhaid i’r plant sefyll/godi llaw ar gyfer nodau uchel ac eistedd/plygu eu breichiau ar gyfer synau isel.

  • Clywedol ddilyniannol
    Adroddwch ac ailadroddwch storïau a rhigymau cyfarwydd er mwyn i’r plant ymgyfarwyddo â’r digwyddiadau mewn dilyniant. Byddant yn dechrau deall ac adnabod y patrymau iaith a ddefnyddir.
  • Beth yw fy stori?
    Mae angen llawer o ymarfer ar hyn ond bydd yn helpu’r plant i gofio digwyddiadau mewn dilyniant. Mae’r plant yn ailadrodd stori gyfarwydd ac mae aelodau eraill y grŵp yn dyfalu enw’r stori. Dechreuwch â lluniau i’w sbarduno gan fagu hyder yn raddol.
  • Tynnwch fy llun
    Disgrifiwch gymeriad mewn stori neu degan drwy roi ychydig bach o fanylion penodol. Gofynnwch i’r plant dynnu llun y cymeriad/tegan o’ch disgrifiad chi.
  • Lliwiwch fi
    Gêm debyg i ‘Tynnwch fy llun’. Rhowch lun syml i bob plentyn ei liwio a gofynnwch iddynt liwio pob rhan yn ôl eich cyfarwyddiadau.
  • Gwnewch fodel ohonaf i
    Bydd angen ychydig o ddarnau adeiladu i’r plant eu defnyddio. Gwnewch fodel syml y tu ôl i sgrin a dywedwch wrth y plant pa ddarnau y dylent eu defnyddio gam-wrth-gam i gopïo’r model o’ch cyfarwyddiadau chi.

Enwi cyflym
Estyniad o’r gemau enwi cyflym a chwaraewyd eisoes – mae’r gweithgareddau hyn yn helpu plant i ganolbwyntio ar eiriau.

Beth yw fy enw i?
Gwnewch gasgliad o wrthrychau, minlliw, pen, crib, sbwng ac ati. Dangoswch nhw i’r plant ac ymarfer eu henwi a’u disgrifio. Rhowch y gwrthrychau yn y bag teimlo a gofynnwch i’r plentyn roi ei law yn y bag, gyda’i lygaid ar gau, a dod o hyd i rywbeth e.e. llithrig neu blygadwy neu galed. Defnyddiwch eich dychymyg i roi cliwiau.

Pethau croes
Defnyddiwch y bag teimlo eto. Gofynnwch i’r plant gymryd eu tro i ddod o hyd i’r gwrthrych yr ydych yn meddwl amdano. Disgrifiwch y gwrthrych drwy ddefnyddio geiriau croes, e.e. chwiliwch am rywbeth sy’n groes i feddal. Wrth gwrs, gall fod llawer o atebion penagored i’r cwestiwn.

Cof Gweledol

Beth sy’n digwydd nesaf?

Modelwch gyfres o symudiadau, e.e. clapio’ch dwylo, cyffwrdd â’ch clust neu roi eich dwylo ar eich pengliniau. Peidiwch â rhoi unrhyw gliwiau geiriol i’r symudiadau. Yna, mae’r plant yn copïo’r symudiadau.

Tynnwch fy llun
Dargopïwch batrwm mewn ewyn eillio neu dywod gyda gliter, ar liain sydd â gwead. Gofynnwch i’r plant gopïo hyn. Cynyddwch hyn i dri neu bedwar patrwm mewn dilyniant.

Gemau gyda gwrthrychau
Ble oeddwn i? – Rhowch bedwar neu bum tegan neu wrthrych mewn rhes o flaen y plentyn. Gofynnwch iddo gofio p’un oedd gyntaf, ail, trydydd, gan bwyntio at bob un. Codwch y teganau a’u rhoi i’r plentyn. Gofynnwch iddo’u rhoi yn yr un drefn.

Gemau gyda lluniau neu symbolau
Cofia fi – Dangoswch lun, ond peidiwch â’i drafod. Gofynnwch i’r plant edrych yn ofalus a chofio popeth y gallant ei weld. Cuddiwch y llun neu gofynnwch i’r plant gau eu llygaid,. Gofynnwch i’r plant, yn eu tro i fod y cyntaf i gofio beth welson nhw, neu gofynnwch gwestiynau penodol i’r plant am fanylion y llun.

  • Pa un sy’n wahanol?
    Argraffwch sawl copi o’r un llun. Gwnewch newid bach i un ohonynt a gofynnwch i’r plant ddewis pa lun sy’n wahanol. Ychwanegwch fwy o gopïau wrth iddynt ei chael yn haws neu ychwanegwch wahaniaeth arall.
  • Beth sydd ar goll?
    Dangoswch lun syml i’r plant ac yna dangoswch yr un llun iddynt ond sy’n anghyflawn. Gofynnwch iddynt ychwanegu’r hyn sydd ar goll a chwblhau’r llun o’u cof.
  • Rhai hen ffefrynnau! – Cardiau ‘snap’
    Pelmaniaeth lluniau – Dwyn i gof a dilyniannu cyfres o dri neu bedwar llun sy’n adrodd stori. Gosodwch fwa o lythrennau pren neu blastig allan yn nhrefn yr wyddor. Dechreuwch gydag ychydig o lythrennau ar ddechrau’r wyddor a gofynnwch i’r plentyn gopïo’r dilyniant gyda set arall o lythrennau.
  • Dilyniannu
    Dwyn i gof a dilyniannu cyfres o lythrennau ar gardiau a chopïo’r dilyniant gyda set ddyblyg o gardiau.
  • Bwa’r wyddor
    *Ffordd ddefnyddiol o roi bwa’r wyddor i gadw yw dangos cerdyn gyda thair llythyren arno i’r plentyn a rhaid i’r plentyn roi’r llythrennau i gadw yn y drefn honno – dim cliwiau geiriol!
  • Gemau gyda geiriau
    Mae Bingo Geiriau, Snap a Phelmaniaeth i gyd yn gemau cyfarwydd. Defnyddiwch eiriau cyffredin sy’n air yr wythnos neu sy’n berthnasol i’r thema gyfredol.

Deheurwydd Corfforol/Dilyniannu a Lliw

  • Edafu llinyn a phethau eraill– edafu grawnfwydydd brecwast ar gareiau licris (mmm).
  • Edafu tiwbiau pasta ar garai
  • Gwneud cebabau ffrwyth– rhoi bwydydd ar ffyn
  • Edafu malws melys ar sbageti sych – gan ofalu peidio â thorri’r sbageti
  • Siapiau papur lliw gyda thwll yn y canol
    *Gweler gweithgaredd Creature Connect, tudalen 73 ‘Gwneud a Darganfod
  • Tynnu lluniau anifeiliaid, ond gyda lluniau’r coesau ar wahân– gwneud tyllau ym mhen uchaf y coesau a hefyd yn y mannau priodol ar gorff yr anifail. Defnyddio tagiau trysorlys i gysylltu rhannau’r corff.
  • Gwneud eich cardiau edafu eich hunan
  • Gwneud siapau sy’n cyfateb i’ch pynciau/themâu
  • Casglu caeadau o gartonau llaeth ac ati– Paratowch y caeadau drwy roi twll drwy ganol pob un. Eu hedafu er mwyn creu lindysyn

Clip, Clip a Pheg
Defnyddiwch begiau dillad o wahanol faint i begio rhifau, dillad doliau neu chwarae gêm baru drwy begio sanau ar lein ddillad. Crëwch ddilyniant o begiau dillad o wahanol liwiau drwy eu clipio at ei gilydd. Gwnewch waelod allan o does chwarae a gosod y pen sy’n clipio yn y toes.

Rhowch begiau i’r plant a gweld a allant adeiladu coeden begiau drwy ychwanegu un peg ar y tro.

Ysgrifennwch llythrennau’r wyddor ar ddarnau bach o bapur a’u glynu wrth begiau dillad neu ysgrifennwch y llythrennau’n syth ar y pegiau dillad.
Torrwch luniau allan o gylchgrawn, un ar gyfer pob llythyren o’r wyddor, a gofynnwch i’r plant baru’r llythrennau ar  y pegiau dillad â seiniau cychwynol y gwrthrychau yn y lluniau. Gallant glipio’r pegiau dillad ar y lluniau cyfatebol wrth iddynt eu hadnabod!

Codi Darnau Mân – Gefelau a Phlicwyr
Defnyddiwch efel hufen iâ mewn tywod gwlyb.
Claddwch eitemau mewn tywod neu ddeunyddiau eraill ac anogwch y plant i ddod o hyd i’r eitemau. Sylwch a allant gofio beth aeth i’r tywod a beth sydd ar goll.
Gwnewch ychydig o giwbiau iâ a’u rhoi i arnofio mewn dŵr. Gofynnwch i’r plant geisio dal y ‘mynyddoedd iâ’ â’u gefelau.

Chwarae fel rhan o weithgaredd echddygol bras                       
Gan ddefnyddio gefelau, gofynnwch i’r plant symud peli gwlân cotwm o’r naill ben o’r ystafell i’r llall mor gyflym ag y gallant.
Defnyddiwch wahanol ffordd o symud bob tro (rhedeg, mynd wysg eich hochr, ac ati)
Er mwyn ei wneud yn fwy cystadleuol gallwch, er enghraifft, weld pwy sy’n symud y nifer mwyaf o beli gwlân cotwm mewn munud.

Rhigymau Bys
Mae cynifer o’r rhain ar y we! Y ffordd orau yw eu cysylltu â’r thema neu’r cyfredol er mwyn cael llai o ddewis.

Pump Crocodeil

Pump crocodeil yn nofio yn yr afon, (dangos 5 bys) 

Pump crocodeil yn nofio yn yr afon,                 

Nofiodd un o dan y dŵr (defnyddio’r breichiau i esgus mynd o dan y dŵr) 

Dim ond pedwar sydd ar ôl. (dangos 4 bys) 

Ailadrodd gyda phedwar bys ayb hyd nes yn y diwedd 

…..Does dim un crocodeil ar ôl 

 

Siani flewog (Rhigwm Symud)
Siani flewog fechan, (gwneud ystum siani flewog yn cripian i lawr eich braich)

Yn cripian ac yn cropian,

Pontio’i chefn ar hyd y pren

Mae siani flewog fechan.

 

Siani flewog farus, (defnyddio bys a bawd fel ceg i fwyta o gwmpas eich llaw arall)

Yn cnoi y dail bach blasus,

Bwyta, bwyta, llond ei bola, (rhwbio’ch bol)

Siani flewog farus.

Datblygiad Corfforol: Gwneud a Darganfod, Movers and Creators, Chwarae i Ddysgu

Mae llawer o syniadau am weithgareddau yn Gwneud a Darganfod sy’n ymwneud â sgiliau echddygol manwl a bras. Os bydd angen i blentyn ymarfer rhyw sgiliau symud ymhellach, mae amrywiaeth eang o weithgareddau, gyda lluniau, a fydd yn helpu ymarferwr i ddyfeisio ac addasu gemau er mwyn estyn y profiad mewn modd difyr ac er mwyn cwrdd ag anghenion unigol neu feysydd penodol sy’n achosi anhawster.

Dyma ragor o syniadau:

  • Hop-hopian
    Rhagor o Neidiau Broga
    Neidio oddi ar wrthrychau isel.
  • Neidio dros wrthrychau isel
    Dechreuwch drwy neidio dros linellau sialc ac yna dros wrthrychau isel, e.e. cansenni bambŵ yn gorffwys yn llorweddol ar gonau plastig addysg gorfforol.
  • Hopian yn yr unfan
    Neidio ar hyd ‘padiau lili’, e.e. gan ddefnyddio cylchoedd lliw plastig gwrthlithro neu fatiau bach, gellir chwarae gêm hopian o’r naill ‘bad lili’ i’r llall.
  • Llamu dros wrthrychau isel iawn
    Tynnwch ddwy linell (ychydig bach ar wahân) i greu’r pwll. Mae’r plant yn rhedeg ac yn llamu dros y pwll.
  • Neidio neu hopian gyda phartner
    Neidio dros raff sgipio sy’n cael ei siglo
    *Gellir gwneud yr holl weithgareddau’n unigol neu gellir eu trefnu mewn cylch fel bod y plant yn cael mwy o hwyl yn ymarfer gwahanol sgiliau gyda’i gilydd

Gweithgareddau Llythrennedd Ymarferol

Rhaglen Llythrennedd Ymarferol        

Egwyddorion

  • Defnyddiwch wrthrychau yn hytrach na lluniau, gymaint â phosibl.
  • Gwnewch gymaint o’r gemau mor egnïol â phosibl.
  • Wrth ddargopïo a thynnu llun, defnyddiwch gymaint o adborth gweadol â phosibl.
  • Defnyddiwch wahanol gyfryngau ar gyfer gweithgareddau tebyg.
  • Cysylltwch y gweithgareddau â themâu a phrosiectau pynciol yn yr ystafell ddosbarth.

Rhaglen Llythrennedd Ymarferol        

Egwyddorion

  • Defnyddiwch wrthrychau yn hytrach na lluniau, gymaint â phosibl.
  • Gwnewch gymaint o’r gemau mor egnïol â phosibl.
  • Wrth ddargopïo a thynnu llun, defnyddiwch gymaint o adborth gweadol â phosibl.
  • Defnyddiwch wahanol gyfryngau ar gyfer gweithgareddau tebyg.
  • Cysylltwch y gweithgareddau â themâu a phrosiectau pynciol yn yr ystafell ddosbarth.

Gweithgareddau – Wythnos gyflwyno

Ymwybyddiaeth Ffonolegol

  • Hwiangerddi – cyflwyno ac adolygu hwiangerddi poblogaidd. Cardiau Pori Drwy Stori ac adnoddau sain.
  • Cyflythrennu – symudiadau llythrennau a gêm baru.
  • Segmentu/sillafau – enwau – clapio/tapio sillafau yn enwau’r plant.

Cof Clywedol    

  • Adnabod synau ac offerynnau cerdd.
  • Es i allan i chwarae gyda…
  • Enwi cyflym – pwyntio at wrthrychau a’u henwi.

Cof Gweledol

  • Beth sydd ar goll – Rhowch chwe gwrthrych ar hambwrdd, a gofynnwch i’r plant edrych yn ofalus. Enwch bob gwrthrych.
  • Copïo patrymau – llinellau (o’r top i’r gwaelod yn gyntaf).
  • Neidiau broga gyda sachau ffa (gweler tudalen 23 – Gwneud a Darganfod ).

Deheurwydd Corfforol / Dilyniannu a Lliw – un gweithgaredd sgiliau echddygol manwl a bras wedi’i amseru bob wythnos.

  • Edafu a dilyniannu gleiniau mawr (gweler tudalen 117 gleiniau mawr – Gwneud a Darganfod).
  • Gweithgareddau â phegiau (gweler tudalen 107 a 109 – Gwneud a Darganfod).
  • Rhigymau bys (gweler tudalen 77 a 79  – Gwneud a Darganfod).

Gweithgareddau Datblygiad Corfforol

Cysylltiadau â chardiau adnodd a sgiliau Chwarae i Ddysgu (Adnodd 6).
Mae angen creu cyfleoedd ar gyfer:

  • Datblygiad ymsymudol.
  • Gweithrediadau Rheoli’r Corff (sgiliau cydbwysedd a chydsymudedd).
  • Gweithrediadau trin a thrafod.
  • Canolbwyntio ar y cam dysgu perthnasol.

Gweithgareddau – Wythnosau 1 i 4

Ymwybyddiaeth Ffonolegol

  • Paru gwrthrychau sy’n odli.
  • Cyflythrennu – symudiadau llythrennau a gêm baru. Dod o hyd i’r llythrennau – helfa lythrennau, o gwmpas yr ystafell, yn y lle chwarae/ardal natur.
  • Segmentu/sillafau – enwau – clapio/tapio sillafau. Paru grwpiau o wrthrychau sydd â’r un nifer o sillafau.

Cof Clywedol  

  • Adnabod synau ac offerynnau cerdd. Dilyniant – Chwaraewch ddau offeryn mewn trefn y tu ôl i sgrin. Chwaraewch y ddau yn eu tro a gofyn i’r plant eu chwarae yn yr un drefn. Ailadrodwch hyn.
  • Es i allan i chwarae gyda…, Es i siopa ac fe brynais i…
  • Enwi cyflym (un gweithgaredd wedi’i amseru yr wythnos).

Cof Gweledol

  • Beth sydd ar goll – Rhowch chwe gwrthrych ar hambwrdd, gofynnwch i’r plant edrych arnynt yn ofalus. Enwch pob gwrthrych. Tynnwch un o’r gwrthrychau oddi yno.
  • Gofynnwch i’r plant ddweud beth sydd ar goll. Ailadroddwch hyn hyd nes bod pob un o’r gwrthrychau wedi cael ei guddio. Ailadroddwch enwau’r gwrthrychau.
  • Copïo patrymau – llinellau (o’r top i’r gwaelod yn gyntaf) cyn symud ymlaen i gylchoedd.
  • Neidiau broga gyda sachau ffa (gweler tudalen 23 – Gwneud a Darganfod ).

Deheurwydd Corfforol / Dilyniannu a Lliw

  • Edafu a dilyniannu gleiniau mawr (gweler tudalen 117 gleiniau mawr – Gwneud a Darganfod ).
  • Gweithgareddau â phegiau (gweler tudalen 107 a 109 a Gefelau a phlicwyr tudalen 115 – Gwneud a Darganfod ).
  • Crensian papur a’i lyfnu eto ag un llaw.
  • Rhigymau bys (gweler tudalen 77 a 79  – Gwneud a Darganfod.)

Datblygiad Corfforol

Datblygu Sgiliau Ymsymudol gan ddefnyddio cardiau adnodd ‘Chwarae i Ddysgu’, Jumping Jade, Spot to Spot.
Sgiliau ffocws: Cropian, Milwr yn ymlusgo, Cerdded, Llwynogod, Rhedeg, Neidio a Glanio.
Gyda chyfleoedd i ddatblygu: Rheolaeth gynyddol dros symudiadau mawr y corff, Neidio a Glanio’n ddiogel e.e. o’r naill bad i’r llall.
Adnabod a defnyddio gwahanol rannau o’r corff. Dangos gwell cydbwysedd a chydsymudedd. Gallai cyfleoedd eraill gynnwys:

  • Cylchoedd a llinellau mewn gwahanol gyfryngau naill ai ar y bwrdd neu’r tu allan yn y lle chwarae.
  • Gwneud siapau â thoes chwarae – ei rolio’n bêl, ei wasgu a’i bwnio.
  • Ar y Llinell (gweler tudalen 39, Gwneud a Darganfod).
  • Dal swigod a balŵns.

Gweithgareddau – Wythnosau 5 i 8

Ymwybyddiaeth Ffonolegol

  • Paru gwrthrychau sy’n odli – parhad. Rhwydo’r odlau. Gemau didoli sach odlau.
  • Cyflythrennu – symudiadau llythrennau a gêm baru. Helfa lythrennau. Canolbwyntiwch ar y rhai sy’n achosi anawsterau o ran eu henwi’n gyflym.
  • Segmentu/sillafau – enwau – adolygu – ychwanegwch ragor o wrthrychau. Torrwch luniau i fyny. Cynyddwch hyn i dair a phedair sillaf.

Cof Clywedol   

  • Adnabod offerynnau cerdd – Chwaraewch wahanol offerynnau mewn trefn y tu ôl i sgrin. Chwaraewch bob un yn ei dro a gofynnwch i’r plant eu chwarae yn yr un drefn. Cynyddwch hyn i dri offeryn. Daliwch i ymarfer er mwyn sicrhau gwell adnabyddiaeth a chynyddu’r cyflymder.
  • Es i’r siop ac fe brynais i… gwahanol ddewisiadau yn gysylltiedig â’ch thema.
  • Enwi cyflym (un gweithgaredd wedi’i amseru bob wythnos) o fewn gweithgareddau eraill, gan ddefnyddio mwy o wrthrychau. Cysylltu â’ch thema.

Cof Gweledol

  • Beth sydd ar goll – enwi wyth gwrthrych ar hambwrdd – cysylltwch hyn â’ch thema. Enwi cyflym yna tynnwch nifer o’r gwrthrychau oddi yno. Gofynnwch i’r plant ddweud beth sydd ar goll. Ailadroddwch hyn nes bod pob gwrthrych wedi cael eu cuddio yn eu tro. Ailadroddwch enwau’r gwrthrychau.
  • Copïo patrymau – llinellau a chylchoedd gan ddefnyddio byrddau sialc a deunyddiau e.e. carped, melfaréd, sidan, melfed. Cyflwyno llinellau tonnog ac igam-ogam.
  • Neidiau broga gyda sachau ffa (gweler tudalen 23 – Gwneud a Darganfod) gan gynyddu’r pellter.*

Deheurwydd Corfforol/ Dilyniannu a Lliw – un gweithgaredd sgiliau echddygol bras a manwl wedi’i amseru bob wythnos.

  • Edafu a dilyniannu gleiniau mawr (gweler tudalen 117 – Gwneud a Darganfod) gan ddefnyddio boblau gwallt defnydd, riliau cotwm a chaeadau ar gyfer dilyniannu lliw a phatrwm). Cyflwynwch fwy o eitemau a dilyniannau mwy cymhleth.
  • Gweithgareddau peg (gweler tudalen 107 a 109 – Gwneud a Darganfod) a Gefelau a phlicwyr; (gweler hefyd dudalen 115 – Gwneud a Darganfod) gan symud ymlaen i ddefnyddio gefelau hufen iâ yn y tywod neu giwbiau iâ mewn dŵr lliw.
  • Crensian papur a’i lyfnu eto.
  • Rhigymau bys (gweler tudalen 77 a 79 – Gwneud a Darganfod). Un bys, un bawd yn symud, Un bys i fyny, un bys i lawr, ac ati) Ychwanegu mwy o rigymau sy’n gysylltiedig â’r thema.

Datblygiad Corfforol
Datblygu Sgiliau Ymsymudol gan ddefnyddio cardiau adnodd ‘Chwarae i Ddysgu’ Jumping Jade, Spot to Spot.
Sgiliau ffocws: Cropian, Milwr yn ymlusgo, Cerdded, Llwynogod, Rhedeg, Neidio a Glanio.
Gyda chyfleoedd i ddatblygu: Rheolaeth gynyddol ar symudiadau mawr y corff, Neidio a Glanio’n ddiogel e.e. *o’r naill bad i’r llall – ffocws ar y cof gweledol; Adnabod a defnyddio gwahanol rannau o’r corff. Dangos gwell cydbwysedd a chydsymudedd. Gallai cyfleoedd eraill gynnwys:

  • Cylchoedd, llinellau tonnog ac igam-ogam mewn gwahanol gyfryngau naill ai ar y bwrdd neu’r tu allan ar y lle chwarae.
  • Gwneud siapau â thoes chwarae – *ei rolio’n bêl, ei wasgu a’i bwnio.
  • *Ar y Llinell (gweler tudalen 39, Gwneud a Darganfod).
  • *Dal swigod a balŵns.

Gallai gweithgareddau sydd â * fod yn rhai cylchol.

Adnoddau defnyddiol ar gyfer y gweithgareddau yn Llythrennedd Ymarferol

Ymwybyddiaeth Ffonolegol
Llyfr hwiangerddi, adnoddau hwiangerddi. Datblygu sgiliau corfforol, cardiau pennill Pori Drwy Stori ac adnoddau sain.
Templedi llythrennau cardbord o wahanol feintiau – llythrennau bach.
Gwrthrychau/teganau y gellir eu grwpio mewn bagiau yn ôl:

  • nifer y sillafau yn yr enw – 1, 2, 3 ac efallai 4
  • odl o fewn yr enw
  • cymeriadau mewn hwiangerdd
  • sain cychwynnol yr enw
  • cylchoedd neu rwydi bychain ar gyfer didoli gwrthrychau.

Cof Clywedol

  • Casgliad o offerynnau taro bychain.
  • Grwpiau o wrthrychau/teganau cyfarwydd.

Cof Gweledol

  • Casgliad o wrthrychau cyfarwydd y gellir eu newid, ar hambwrdd.
  • Patrymau ar gardiau – llinellau o’r top i’r gwaelod, patrymau igam-ogam, dolenni, tonnau a chylchoedd i’w copïo.
  • Hambwrdd tywod, ewyn eillio, bagiau llysnafedd.
  • Amrywiaeth o ddeunyddiau ar gyfer olrhain â’r bys – melfaréd, sidan, melfed, cnu, ffwr ffug, carped.
  • Casgliadau o ffyn lliw, botymau, gleiniau mawr, gwellt ac ati ar gyfer copïo dilyniannau.
  • Sachau ffa, cylchoedd a phadiau llawr ar gyfer neidiau broga.

Deheurwydd Corfforol

  • Gleiniau, gwellt wedi’u torri, boblau gwallt defnydd, riliau cotwm, caeadau, rhodenni plastig, gwellt, careiau, llinynnau a ffyn bach ar gyfer gweithgareddau edafu.
  • Casgliad o begiau, platiau papur, dail, siapau wedi’u torri i fyny, sanau lliw.
  • Casgliad o efelau a phlicwyr ac o eitemau i’w codi.
  • Casgliad o rigymau bys gyda phypedau bys a llaw.
  • Lluniau i’w crensian, sy’n gysylltiedig â’r thema.

Datblygiad Corfforol

  • Gwneud a Darganfod , Movers and Creators (copi o’r ddau lyfr) a Chwarae i Ddysgu (copi o’r cardiau gweithgaredd)
  • Smotiau llawr lliw, peli, cylchoedd, sachau ffa neu deganau meddal, sialciau, pennau ffelt, poteli gwasgu gyda dŵr, toes, rhaffau sgipio, swigod a balŵns.

Amgylchedd Amlsynhwyraidd

  • Dysgu Amlsynhwyraidd

    Mae dysgu amlsynhwyraidd yn digwydd pan fydd athro’n rhoi cyfleoedd i blentyn ddefnyddio’i holl synhwyrau gyda’i gilydd, sef gweld, clywed, cyffwrdd (â’i ddwylo), dweud (cinesthetig llafar) ac weithiau blasu ac arogli. Dangoswyd bod defnyddio dull dysgu amlsynhwyraidd yn effeithiol i bob plentyn. Dysgu amlsynhwyraidd yw’r ffordd fwyaf naturiol o ddysgu. Mae pobl o bob oedran yn casglu gwybodaeth i’w phrosesu drwy eu synhwyrau, ond i blant ifanc eu chwilfrydedd i archwilio’r byd synhwyraidd o’u cwmpas sy’n gwneud dysgu’n hwyl. Gellir defnyddio bron unrhyw beth y gall plant ei drin er mwyn ennyn eu diddordeb a’u cymell.

    Mae ymchwil yn awgrymu bod dull amlsynhwyraidd, sy’n caniatáu integreiddio’r holl lwybrau synhwyraidd ynghyd, yn gwneud y broses ddysgu yn un fwy effeithiol. Pan gaiff yr holl synhwyrau, eu defnyddio bydd y gweithgaredd amlsynhwyraidd yn cyfateb unrhyw sgiliau gwannach gyda’r rhai cryfach er mwyn ymdrin â’r holl sgiliau gwybyddol.

    Mae defnyddio’r holl lwybrau synhwyraidd gyda’i gilydd yn golygu y caiff gwybodaeth ei chofio’n fwy effeithiol a drwy gyflwyno gweithgareddau fesul camau bychain, o fewn rhaglen strwythuredig y datblygir sgiliau’n fwyaf effeithlon ac effeithiol.

    Creu Amgylchedd Amlsynhwyraidd   

    • Mae’r gweithgareddau a’r adnoddau canlynol yn annog datblygu a mireinio llythrennedd cynnar, cydsymud llaw a llygad a sgiliau echddygol manwl. Mae Rhaglen ‘Llythrennedd Ymarferol’ yn dibynnu ar adnoddau o amrywiaeth o gyfryngau ond mae’r rhan fwyaf o eitemau yn hawdd eu canfod neu baratoi. Mae’r awgrymiadau hyn yn ategu’r rhai sydd eisoes wedi’u cynnwys yn llyfr ‘  Gwneud a Darganfod a dylid eu defnyddio ochr yn ochr.
    • Gall fod yn ddefnyddiol paratoi casgliad o adnoddau sydd ar gael yn hwylus mewn un neu ragor o flychau amlsynhwyraidd. Bydd gosod gweithgareddau allan wedi’u labelu’n ofalus a gorchuddio’r blychau â sticeri a lluniau lliwgar, yn helpu i ddenu’r plant a’u hannog i ddychwelyd eitemau i’r ardal neu’r blychau ar ôl eu defnyddio. Dylid annog y plant i ymarfer rhai o’r sgiliau llawdrin manwl sy’n hanfodol i ddatblygu dysgu cynnar gan ddefnyddio ystod o eitemau yn y blychau.
    • Efallai yr hoffech gael arddangosiad lled-barhaol o ddeunyddiau mewn cornel weithgareddau, fel bod y plant yn gallu chwarae rhai o’r gemau a’r gweithgareddau ar wahanol adegau yn ystod y dydd. Dylai’r gweithgareddau gael eu modelu, eu strwythuro a’u monitro er mwyn bod mor effeithiol â phosibl, a dylid eu newid yn rheolaidd er mwyn cynnal diddordeb.
    • Mae llawer o’r deunyddiau hyn yn flêr a’r gwrthrychau’n fach. Rhaid cymryd gofal mawr i sicrhau bod gwrthrychau bach yn cael eu cadw allan o gegau’r plant, a’u dychwelyd i’r cynwysyddion priodol ar ôl eu defnyddio.
    • Er bod llawer o’r gweithgareddau mwyaf difyr yn rhai blêr, dylai fod cyfleoedd wedi’u cynnwys i olchi a chlirio dan oruchwyliaeth ar ôl eu defnyddio.

     Beth allwn ni ei roi mewn Blwch Amlsynhwyraidd?

    • Mes, concyrs, dail, brigau a cherrig
      Perffaith ar gyfer gwneud patrymau a siapau llythrennau. Gellid casglu’r rhain yn ystod gweithgareddau awyr agored a’u storio’r tu allan.
    • Gleiniau, careiau a chardiau careio
      Defnyddiwch leiniau o wahanol faint, siapau pasta gwag, boblau gwallt defnydd, caeadau potiau a chylchoedd cardbord fel dewisiadau, a gwneud gemwaith diddorol neu annog y plant i gopïo patrwm o siapau a lliwiau.
    • Papir swigod
      Gwahanol feintiau o bapur swigod i’w glecian rhwng bys a bawd. Bydd hyn yn cryfhau’r bysedd ar gyfer ysgrifennu.
    • Swigod a balŵns
      Chwythwch swigod a dal gymaint ag y gallwch cyn iddynt ddisgyn i’r llawr. Gall y plant daflu, patio a dal y balŵns.
    • Llythrennau a siapau cardbord
      Defnyddiwch dempled i wneud siapau 2-D a siapiau llythrennau wedi’u torri o gerdyn a’u cuddio yn yr ystafell ddosbarth neu, yn well byth, yn yr ardd neu ardal chwarae awyr agored, a chael helfa siapau neu lythrennau.

    Casgliadau o wrthrychau bach
    Didolwch y gwrthrychau’n grwpiau cyflythrennol, eu rhoi mewn bagiau brethyn a chwarae gemau paru a didoli. Eu didoli’n barau odli neu’n grwpiau a chwarae gemau paru.

    Botymau lliw   
    Anogwch y plant i edafu botymau mewn dilyniant neu eu cuddio yn y toes er mwyn i’r plant ‘deimlo a chanfod’.

    Toes neu blastisin
    Anogwch y plant i rolio, gwasgu a modelu’r toes i ffurfio eu hoff anifeiliaid neu anghenfilod ac, yn y pen draw, llythrennau. Annog rholio a gwasgu yn weithgareddau ar wahân sy’n datblygu gwahanol gyhyrau yn y dwylo a’r bysedd

    Samplau ffabrig
    Cadwch ddewis o sgwariau ffabrig i’r plant ddargopïo arnynt e.e. sidan, melfed, melfaréd, ffwr ffug, swêd, brethyn caerog. Byddant yn cael adborth cyffyrddol da drwy eu bysedd. Dechrau â siapiau a phatrymau a symud ymlaen i siapiau llythrennau.

    Paent bysedd 
    Gadewch i’r plant beintio ar wahanol weadau ac arwynebau gan ddefnyddio eu bysedd.

    Pypedau bys  
    Anogwch y plant i ddweud rhigymau bys, adrodd storïau neu berfformio dramâu gan ddefnyddio amrywiaeth o bypedau bys.

    Padiau llawr
    Ar gyfer neidio arnynt/o’u cwmpas mewn patrwm, gan sicrhau eu bod yn rhai gwrthlithro! Anogwch y plant i gopïo dilyniant o neidiau.

    Templedi llythrennau
    Defnyddiwch dempled i wneud llythyren fawr a rhowch ddeunyddiau priodol i’w glynu ar y siâp llythyren er mwyn atgyfnerthu cyfatebiaeth sain/symbol e.e. cerrig ar c, papur porffor wedi’i grychu ar p, sticeri arth ar a, dail ar d. Gall y plant eu cadw i’w hatgoffa am seiniau llythrennau.

    Marblis a thidli-wincs
    Anogwch y plant i chwarae gemau lle maent yn trin a thrafod cownteri neu farblis â’u bysedd.

    Offerynnau cerdd  
    E.e. tambwrîn, siglwr, clychau, a chlapiwr i annog y plant i wahaniaethu rhwng synau ac i gopïo dilyniant.

    Pegiau – pegiau lliw a phegiau hwyl
    Darparwch amrywiaeth o begiau a’u didoli yn ôl lliw neu faint a’u pegio wrth blât papur neu mewn dilyniant ar lein. Chwaraewch gêm gyfnewid lle mae’n rhaid i’r plant rasio i begio’r cardiau rhif ar lein yn y drefn gywir.

    Byrddau pegiau
    Gwnewch a chopïwch ddyluniadau i helpu sgiliau llawdrin. Cadwch y patrymau’n syml a dim ond dau neu dri lliw.

    Codi ffyn a darnau arian
    Anogwch y plant i godi darnau arian a ffyn gan ddefnyddio’u bys a bawd fel pliciwr neu, gwnewch y gweithgaredd yn fwy anodd drwy ddefnyddio pliciwr go iawn. Ewch ymlaen i godi gwrthrychau o dywod gwlyb gyda sgŵp hufen iâ neu giwbiau iâ o ddŵr â gefelau.

    Glanhawyr pibell
    Gwnewch gasgliad o lanhawyr pibell lliw a disglair a’u troelli am ei gilydd i wneud siapiau anifeiliaid neu lythrennau a’u plethu – gan ddefnyddio edafedd o wahanol liwiau, llinyn neu stribedi defnydd. Dechrewch â dau ddarn ac yna ychwanegwch drydydd.

    Sisyrnau (casgliad o rai hawdd gafael ynddynt, rhai sy’n gweithio gyda chymorth sbring, ac ati)
    Anogwch y plant i ddatblygu sgiliau trin a thrafod a deheurwydd gan ddefnyddio strategaethau a awgrymir ym mhecyn ‘Gwneud a Darganfod’.

    Ewyn eillio a thywod
    Trafodwch y siapiau a’r ffurfiannau patrwm wrth i’r plant ysgrifennu yn yr ewyn a’r tywod, yna gwnewch iddynt ddiflannu ac yna gofyn i’r plant ‘rhoi cynnig arall arni’. Anogwch y plant i ddisgrifio’r symudiadau a’r patrymau wrth iddynt eu creu.

    Sachau llysnafedd neu slwtsh
    Gwnewch lysnafedd neu slwtsh gyda’r plant (gweler y cyfarwyddiadau) a’i roi mewn bagiau y gellir eu selio. Dangoswch iddynt sut mae gwasgu’r lliwiau gyda’i gilydd a thynnu llun a gwneud patrymau neu lythrennau ar y sachau.

    Peli bach a sachau ffa  
    Ar gyfer taflu a dal, ac i annog plant i guddio a chanfod y peli a’r sachau ffa heb adael y fan lle maen nhw’n eistedd. Modelwch batrwm o dafliadau a gofyn i’r plant gopïo’r dilyniant.

    Plicwyr, gefelau a sgwpiau
    Casgliad o wahanol feintiau a chryfderau er mwyn annog symudiadau gwasgu gyda gwahanol rannau o’r dwylo a’r bysedd.

    Ysgrifennu â dŵr
    Llenwch botel blastig wag â dŵr a chwistrellu siapiau a llythrennau ar wal neu iard chwarae sych.

    Gweithgareddau gwehyddu
    Ar raddfa fawr yn gyntaf, yna’n llai gan ddefnyddio gwahanol fathau o ddeunyddiau.

    Llythrennau a siapiau pren
    Rhowch lythyren neu siâp mewn bag teimlo ac anogwch y plant i ddyfalu beth yw’r llythyren/siâp drwy deimlo yn unig. Anogwch y plant i ddisgrifio siâp yr hyn y maent yn ei deimlo

    • Defnyddiwch ac addaswch pa bynnag adnoddau sydd gennych yn yr ysgol.
    • Gwnewch y gweithgareddau’n hwyl i’r plant i gyd.
    • Tynnwch ffotograffau o’r gweithgareddau a’u harddangos wrth ymyl y deunyddiau fel bod y plant yn gallu gweld beth i’w wneud drostyn nhw eu hunain. Bydd hyn yn eu hannog i ymarfer pryd bynnag y bydd yn hynny’n briodol ac nid pan fydd cymorth ar gael yn unig.
    • Cofiwch fodelu ac arddangos pob gweithgaredd i’r plant a rhannwch pob tasg yn gamau bychain y gellir eu cyflawni.
    • Wrth i’r plant lwyddo, byddant yn teimlo’n fwy hyderus a bydd ganddynt fwy o gymhelliant i ddysgu.

    Sut mae gwneud sachau slwtsh

    Pa gyfarpar sydd ei angen arnom?

    • Llwy bren
    • Bagiau plastig bach gyda sêl gref
    • Hob coginio

    Pa gynhwysion sydd eu hangen?

    • 1/3 cwpanaid o flawd corn
    • 2 gwpanaid o ddŵr
    • Ychydig yn llai na 1/3 cwpanaid o siwgr
    • Lliw bwyd

    Beth ydyn ni’n ei wneud?

    • Arllwyswch y dŵr, y siwgr a’r blawd corn i’r sosban a’u cymysgu, gan droi’r gymysgedd drwy’r amser
    • Berwch y gymysgedd nes ei bod yn debyg i Vaseline / past
    • Gadewch i’r gymysgedd oeri

    Tywalltwch ychydig bach i fagiau plastig, ychwanegwch y lliw bwyd, a seliwch y bagiau

    Syniadau ar gyfer creu Gwyddor Amlsynhwyraidd

    • Gellir cryfhau gwybodaeth gadarn o gyfatebiaeth llythrennau/sain drwy ddarparu gwyddor amlsynhwyraidd ar gyfer pob plentyn.
    • Gwnewch amlinelliad o bob llythyren ar gerdyn A5. Gall y plant ludo deunydd penodol ar bob siâp llythyren a bydd ganddynt rywbeth personol a fydd yn eu helpu i gofio sain y llythyren.
    • Gwnewch lythrennau o wrthrychau sydd yn yr ystafell ddosbarth neu yng ngardd yr ysgol.
    • Bydd rhai gweithgareddau amlsynhwyraidd hefyd yn sicrhau bod y plant yn cofio’r adeg y cawsant hwyl wrth greu’r llythyren!

    Gallwch ddefnyddio’ch syniadau eich hunain ond dyma rai i’ch rhoi ar ben ffordd:- 

    Aa Tynnu llun afalau ar y templed.
    Bb Chwythu balŵns, chwarae bat a phêl neu ddefnyddio’r siâp b er mwyn ‘batio’ pêl pingpong i mewn i flwch.         
    Cc Bwyta ceirios a glynu cownteri ar y siâp C.   
    Dd Glynu dotiau gludiog ar y siâp D a’i osod ar y drws, neu gael diod.
    Ff,ff Gosod ffa coch neu ffwr ffug ar y ffenest.
    Gg Gludo dail gwyrdd ar siâp G a chwilio am dempledi llythyren G wedi’u cuddio yn yr ardd. Chwarae cerddoriaeth gitâr. Strymio’r gitâr.
    Hh Rhoi sticeri haul ar yr H, a gwisgo hetiau doniol am y prynhawn a chwerthin ‘ha ha ha’.
    Pp Gludo papur porffor neu binc wedi’i grychu ar y siâp P a bwyta pitsa.    
    Yy Agor ymbaréls coctel a dweud y…y…y… Cysgodi o dan yr ymbarél. 

Atodiad

Atodiad 1
Prawf Tynnu Llun Dyn ‘Goodenough’ (Argraffiad Diwygiedig Mynegai Aston)
Atodiad 2
Rhestr wirio cyn sgrinio
Atodiad 3
Effaith Ymyriad Llythrennedd Ymarferol
Atodiad 4
Taflen Gofnodi Adnabod ac Ymyrryd yn Gynnar
Atodiad 5
Cyfeiriadau
  • Adams, M.J., Foorman, B., Lundberg, I. a Beeler, T. (1998) Phonemic Awareness in Young Children, Paul Brookes Publishing
  • Baldwin Liz (2006) I Hear with my Little Ear, LDA
  • BDA (1993) Opening the Door, Cymdeithas Dyslecsia Prydain
  • BDA (1997) Dyslexia in Primary Schools, Assessment into Action, Cymdeithas Dyslecsia Prydain
  • DfES (2007) Letters and Sounds
  • Drew, S. Do and Discover (2008) BCBC
  • Elks, L. a McLachlan, H. (2006) Early Language Builders, Elkan
  • Fawcett, A.J. a Nicolson, R. DEST -2 (2004) Psychological Corporation
  • Fawcett A.J., Nicolson, R.I. a Lee, R. (2000) The Pre-school Screening Test, Psychological Corporation
  • Hornsby, B. (1999) Before Alpha, Souvenir Press
  • Language Links (2004) BCBC
  • Milne, D. (2005) Teaching the Brain to Read, Smart Kids Publishing
  • Muter, V. (2003) Early Reading Development and Dyslexia, Whurr Publishers
  • Nash-Wortham, M. a Hunt, J. (1990) Take Time, Robinswood Press
  • Pascal, C. a Bertram, T. (2000) Effective Early Learning, Hodder and Stoughton
  • Speechlink Multimedia (2006)
  • Vail, P. (1991) Common Ground: Whole Language and Phonics Working Together, Modern Learning Press
  • Vail, P. (1992) Learning Styles: Food for thought and 130 Practical Tips for Teachers, Modern Learning Press
  • Cwricwlwm i Gymru: Fframwaith y Cyfnod Sylfaen (2015) http://learning.gov.wales/resources/browse-all/nlnf/?skip=1&lang=cy
  • Llawlyfr Proffil y Cyfnod Sylfaen, Llywodraeth Cynulliad Cymru (2015)
    Asesiad Sylfaenol
    llyw.cymru

 

Atodiad 6
Adnoddau