Amgylcheddau sy’n Gyfeillgar i Awtistiaeth mewn Ysgolion

“Roeddwn i’n casáu’r coridorau. Roedd cymaint o bobl, roedd y sŵn yn rhoi cur pen i mi. Allwn i ddim canolbwyntio ar beth oeddwn i’n ei wneud, i ble oeddwn i’n mynd. Doedd y dosbarth ddim llawer gwell, gyda chymaint o sŵn a goleuadau’n fflachio, allwn i ddim canolbwyntio”. Bachgen gyda chyflwr ar y sbectrwm awtistiaeth, Blwyddyn 9

Mewn dosbarthiadau prif ffrwd, prysur, gall fod yn anodd gwneud newidiadau mawr i gynllun y dosbarth neu’r dodrefn a’r gosodiadau. Fodd bynnag, mae rhai newidiadau syml i’r ystafell ddosbarth sy’n gallu helpu plant sydd ag awtistiaeth deimlo’n fwy llonydd a chanolbwyntio’n well.

  • Osgoi annibendod ac arddangosfeydd ‘prysur’ yr olwg.
  • Cael lle clir o gwmpas eich bwrdd gwyn, a chyn lleied â phosibl o’i amgylch i dynnu sylw (posteri/hysbysiadau). Mae hyn yn galluogi’r myfyrwyr i ganolbwyntio’n llwyr ar y sgrin/bwrdd.
  • Osgoi newid cynllun y dosbarth yn rhy aml, a rhoi gwybod ymlaen llaw am unrhyw newid sydd ar y gweill.
  • Bod yn ymwybodol o ystyriaethau synhwyraidd. Gwyntyllau, gwresogyddion, goleuadau’n fflachio, bleindiau ac ati.
  • Os oes modd, cael carped ar y llawr er mwyn osgoi cadeiriau’n crafu ar lawr caled.
  • Sicrhau bod pob disgybl yn gallu gweld y bwrdd gwyn yn glir.
  • Arddangos lluniau gweledol gyda geirfa allweddol. Mae hyn yn helpu’r dysgwyr i gofio a deall os byddant yn colli gwybodaeth eiriol, neu’n methu ei deall.
  • Rhoi lle penodol ar gyfer cotiau a bagiau. Labelu cyfarpar a’i storio yn yr un lle bob tro ar ôl ei ddefnyddio.
  • Ystyried cael cynllun eistedd. Trafod gyda’r disgybl ymhle yr hoffai eistedd. Mae eistedd yn y blaen yn ddoeth, er mwyn cael cyn lleied â phosibl o bethau i dynnu ei sylw.
  • Bydd rhai ystafelloedd dosbarth (Celf, Technoleg neu Feithrin) yn brysurach ac yn llai strwythuredig na dosbarthiadau eraill. Cofiwch hyn ac os ydynt yn cael trafferth cynigiwch amser tawelu i’r disgyblion neu egwyl symud, allan o’r dosbarth.

Cliciwch yma i gael gwybodaeth am gefnogi pobl ifanc sydd ag awtistiaeth yn ystod amseroedd egwyl a chinio yn yr ysgol.

10 Awgrym i Gefnogi Dysgu

  • Gwnewch yn siwr fod y disgybl yn eistedd lle gall eich gweld a’ch clywed, heb fawr o ddim i dynnu ei sylw
  • Defnyddiwch ei enw a sicrhewch eich bod wedi cael ei sylw cyn gofyn cwestiwn neu roi cyfarwyddyd
  • Cyflwynwch wybodaeth newydd fesul camau bychain. Defnyddiwch gymhorthion gweledol os oes modd
  • Rhowch wybod ymlaen llaw am bynciau newydd a’r eirfa a ddefnyddir. Gallai fod yn ddefnyddiol rhoi hyn ar daflen
  • Defnyddiwch ddiddordebau arbennig disgyblion er mwyn ennyn eu diddordeb
  • Caniatewch amser ychwanegol ar gyfer prosesu iaith a gwybodaeth
  • Rhowch wybod ymlaen llaw am newid: athrawon llanw, dosbarthiadau, pynciau
  • Cadwch yr iaith yn syml gan osgoi iaith anllythrennol
  • Os nad yw plentyn yn gweithio, neu os yw’n aflonydd, mae’n debygol iawn ei fod yn bryderus. Cefnogwch y plentyn â hyn drwy gynnig amser tawelu iddo, cyfle i drafod pethau

Byddwch yn gyson gyda’ch rheolau, eich trefn a’ch disgwyliadau, os oes modd.

20 Gair o Gyngor ar gyfer Dysgu Effeithiol

  • Camau bychain– mae’n bwysig cyflwyno tasgau fesul camau bychain, yn enwedig am fod plant sydd ag awtistiaeth yn gallu bod ag anawsterau cof tymor byr. Efallai mai dim ond un dasg neu gyfarwyddyd ar y tro y gall rhai plant ymdopi ag ef. Os oes angen mwy nag un dasg, efallai y bydd rhestr wirio’n ffordd ddefnyddiol i’r plentyn nodi a hunanfonitro ei gynnydd.
  • Caniatáu amser ychwanegol. Efallai bydd angen amser ychwanegol ar y plant oherwydd eu hanghenion prosesu synhwyraidd, gwybodaeth ac iaith.
  • Sicrhau bod y disgybl wedi deall yr hyn a ddisgwylir ganddo. Holwch y disgybl er mwyn sicrhau ei fod wedi deall y dasg a rhowch restr wirio/pwyntiau bwled o’r tasgau y mae angen iddo eu cyflawni. Gall roi tic wrth ymyl pob un wrth ei gwblhau.
  • Rhoi gwahanol fathau o wybodaeth dan wahanol benawdau. Gall hyn helpu gyda chof tymor hir a threfnu gwybodaeth.
  • Rhoi gwybod ymlaen llaw am bynciau/gwaith y tymor. Bydd rhestri geirfa a thaflenni cynllunio neu drosolwg yn helpu’r disgybl i wybod beth i’w ddisgwyl a chynorthwyo gyda phrosesu.
  • Defnyddio cymhorthion gweledol. Gall amserlenni gweledol, rhestri gwirio gwaith, taflenni cyfarwyddyd a chardiau amser tawel i gyd helpu’r disgybl i deimlo’n drefnus a bod popeth dan reolaeth.
  • Amserlenni. Gan ddibynnu ar lefel gweithrediad y disgybl, efallai y bydd yn elwa ar amserlenni darluniadol, byrddau nawr a nesaf neu fersiynau ysgrifenedig wedi’u codio â lliw. Cymerwch yr amser i’w hegluro i’r disgybl.
  • Trefn. Efallai bydd y disgybl yn cael trafferth i drefnu. Gosodwch amseroedd dechrau a gorffen clir i dasgau, defnyddiwch amseryddion i helpu. Defnyddiwch amserlenni, cyfarpar wedi’i labelu’n glir, ac atgoffwch y disgybl i edrych ar ei ddyddiadur/amserlen.
  • Gwaith grŵp a chyflwyniadau dosbarth. Gall y rhain fod yn hynod o anodd i blentyn sydd ag awtistiaeth ymdopi â nhw. Efallai y bydd angen cyfarwyddiadau clir ynghylch y rhan y bydd yn ei chwarae yn y grŵp. Efallai bydd angen gwneud trefniadau amgen ar gyfer cyflwyniadau.
  • Defnyddio dulliau ymholi – i hyrwyddo sgiliau meddwl. Gall gweithgareddau datrys problemau fod yn ddefnyddiol oherwydd, yn aml, nid oes gormod o ddarllen cyn dechrau datrys y broblem.
  • Sicrhau bod cyfarwyddiadau’n glir a chryno. Mae’n ddefnyddiol sicrhau bod cyfarwyddiadau’n glir, gan gadw at un cyfarwyddyd ar y tro. Bydd hyn yn cynorthwyo gyda phrosesu’r wybodaeth.
  • Ceisio defnyddio cryfderau a diddordebau arbennig disgyblion. Gall hyn helpu’n fawr i ennyn eu diddordeb, a byddant yn fwy cynhyrchiol o ran eu gwaith. Ymgorfforwch ddiddordebau’r disgybl mewn tasgau lle bo modd.
  • Cyflwyniad a gosodiad deunyddiau. Gwnewch bethau mor weledol â phosibl, gan roi tasgau mewn pwyntiau bwled er mwyn eu gwneud yn glir. Gall bwrdd gwyn bach wrth ymyl y plentyn fod yn ddefnyddiol. Ceisiwch gynllunio gwaith gyda dechrau a diwedd clir.
  • Faint o wybodaeth a roddir– os oes gormod o destun neu wybodaaeth lafar, efallai bydd y plentyn yn cael trafferth i’w ddilyn. Os mai dim ond un paragraff sydd angen iddo’i ddarllen, peidiwch â rhoi mwy o destun na hynny. Os mai dim ond 5 cwestiwn, sydd angen iddo’u hateb, peidiwch â rhoi llyfr/taflen yn cynnwys mwy na’r 5 cwestiwm hwnnw.
  • Lleihau tasgau cwbl weinyddol fel copïo testun, lliwio i mewn. Mae’r rhain yn debygol o fod yn llafurus i’r plentyn, fel bod llai o ffocws ganddo ar y dysgu ei hun. Ceisiwch ddefnyddio’r cyfrifiadur neu ddilyn diagram llif, dictaffon, swigod siarad, torri a gludo ac ati. Gadewch i’r plentyn fwrw ymlaen â’r gwaith cyn ysgrifennu’r dyddiad, teitl ac amcan dysgu. Bydd hyn yn sicrhau bod yr amcan dysgu’n fwy tebygol o gael ei gyflawni.
  • Rheoli’r haniaethol. Mae’n debygol y bydd angen cymorth unigol ar y plentyn er mwyn egluro’r mathau hyn o dasgau ac i gysylltu’r cysyniad â rhywbeth o’i brofiad yn gyntaf. Efallai na all ddychmygu sut yr oedd bywyd yn yr oesoedd a fu na rhagfynegi sut y mae rhywun yn debygol o deimlo mewn sefyllfa benodol. Efallai y caiff drafferth i ddeall ei emosiynau ei hun yn ogystal â rhai pobl eraill.
  • Ymdopi â chamgymeriadau. Efallai bydd rhai plant yn ei chael yn anodd ymdopi pan fyddant wedi gwneud camgymeriadau gyda’u gwaith neu pan fyddant yn cael cerydd. Pan fyddant yn dawel, eglurwch sut y gallant ymdopi â hyn drwy: gael ychydig o amser tawel, gweld yr athro ar ddiwedd y sesiwn, nodi eu teimladau ar bapur. Caniatewch ddigonedd o amser ar gyfer egluro ac ar gyfer cwblhau’r dasg.
  • Pontio. Gall adegau pontio a newid fod yn anodd i ddisgyblion sydd ag awtistiaeth. Gall symud ysgol, grŵp blwyddyn neu ddosbarth beri cryn ofid. Rhowch rybudd ymlaen llaw, rhowch amserlenni, gadewch iddynt weld y lle newydd ymlaen llaw.
  • Gwaith cartref. Bydd rhai plant yn ei chael yn anodd adrannu/gwahanu’r cartref a’r ysgol. Maent yn annhebygol o allu cofio tasgau a wnaed yn yr ysgol, na chofio gwaith cartref. Os na roir digon o fanylion, byddant yn ei chael yn anodd cwblhau gwaith cartref. Os oes modd, ysgrifennwch y dasg gwaith cartref gyfan allan yn gwbl glir fel bod rhieni’n gwybod yn union sut i gefnogi’r disgybl.

Deall Ymddygiad

Mae’n bwysig deall bod gan bobl sydd ag ASA gyflwr sy’n golygu eu bod yn gallu ymateb ac ymddwyn yn wahanol i’w cyfoedion. Am eu bod yn cael anawsterau gyda rhai agweddau ar iaith, ac yn cael trafferth yn fwy na thebyg gyda pherthnasoedd cymdeithasol, gellir credu, yn anghywir yn aml, eu bod yn bobl digywilydd, annymunol, ataliol neu drafferthus. Ar adegau, nid tasg hawdd mo canfod pa ymddygiad sy’n heriol oherwydd y cyflwr, a pha ymddygiad sydd angen sylw ac o bosibl, gerydd.

Ni ddylid cosbi’r disgybl sydd ag ASA am ymddygiad heriol sy’n gysylltiedig â’i gyflwr, fel: anghofio cit neu gyfarpar, y meddwl yn crwydro oddi ar y dasg, cael trafferth i ymdopi â gwaith grŵp neu fethu â phrosesu gwybodaeth neu ateb cwestiynau. Mae angen strategaethau cymorth mewn achosion o’r fath er mwyn sicrhau nad yw ymddygiad disgybl yn digwydd oherwydd diffyg dealltwriaeth neu ddiflastod (neu ddiffyg cymhelliant i gymryd rhan).

Gall ciwiau gweledol ac esboniadau clir fod yn ddefnyddiol. Defnyddiwch enw’r disgybl i sicrhau eich bod wedi cael ei sylw, yna ailadrodd a gwneud yn siwr bod y cynnwys a’r iaith wedi’u prosesu a’u deall. Ceisiwch ddefnyddio cymhellion, ac ymgorffori diddordebau arbennig os oes modd, er mwyn ennyn diddordeb y disgybl. Sicrhewch nad yw’r disgybl yn dioddef o bryder neu broblemau synhwyraidd.

Mae’n hanfodol bod athrawon a staff cefnogi’n cofio bod ymddygiad heriol yn gallu bod yn fath o gyfathrebu a bod diben iddo i’r unigolyn. Efallai nad yw’r disgybl sydd ag ASA yn gallu cyfathrebu mewn unrhyw fodd arall neu efallai bod ei ymgais i gyfathrebu wedi’i amlygu ar ffurf ymddygiad heriol. Gallai fod o ganlyniad i ofn, pryder neu ymateb i newid.

Fodd bynnag, os yw’r ymddygiad yn ddigywilydd neu heriol, mae angen i’r athro dosbarth gyfleu neges gyson i’r disgybl a’r dosbarth cyfan nad yw ymddygiad o’r fath yn dderbyniol. Mewn achosion felly, mae’n bwysig cyflwyno strategaethau sy’n gallu gweithio ar lefel ystafell ddosbarth ac eraill y gellir eu defnyddio y tu allan i’r ysgol o bosibl.

Pan fydd person ifanc yn arddangos ymddygiad heriol, ac nad yw technegau tawelu fel tynnu sylw, cymorth digyffro a hiwmor wedi gweithio, ceisiwch:

  • Beidio â chodi eich llais, gofyn cwestiynau na cheryddu
  • Defnyddio cyn lleied o iaith â phosibl ond, os oes ei angen, ei chadw’n syml a digyffro
  • Os oes modd, cyfeirio’r person ifanc at dasg dawel y bydd yn ei mwynhau (teimla llawer fod hyn yn gwobrwyo camymddygiad, ond os yw disgybl wir mewn trallod nid yw mewn cyflwr i ymdopi â cherydd a ni fydd yn gallu gwrando na phrosesu. Mae’n well o lawer mynd i’r afael â phryderon/cosbau pan fydd y disgybl yn ddigyffro).

Gall fod yn ddefnyddiol:

  • Ceisio canfod beth sy’n achosi’r ymddygiad. Beth mae’r disgybl yn ceisio’i gyfathrebu? A fu unrhyw newidiadau yn yr ysgol? (athro llanw, newid ystafell, pwnc sy’n peri trallod iddo?) Neu gartref? (profedigaeth, symud tŷ, rhannu ystafell gyda brawd neu chwaer?)
  • Os nad oes dim rheswm amlwg, yna cyfathrebwch â’r holl staff addysgu, y rhieni ac asiantaethau allanol, os ydynt yn ymwneud â’r disgybl
  • Ceisio canfod unrhyw batrymau ymddygiad. A oes dyddiau, amseroedd, ystafelloedd neu bobl penodol sydd fel petaent yn sbarduno’r ymddygiad? Nodwch unrhyw ragflaenyddion neu ganlyniadau i’r ymddygiad. Gall hyn helpu i ganfod achosion yr ymddygiad.
  • Ceisio hwyluso cyfathrebu. Cefnogwch y disgybl i egluro sut mae’n teimlo a pham a beth allai helpu, ym marn y disgybl.
  • Meddwl am yr hyn sy’n diddori ac yn cymell y disgybl ac ystyried sut gellid ymgorffori hyn mewn rhaglen wobrwyo.
  • ‘Dewis eich brwydrau’n ddoeth.’ Os yw’r ymddygiad yn effeithio ar ddysgu’r disgybl neu ddysgu eraill neu os oes perygl niwed i’r disgybl neu eraill yna bydd angen i’r staff ymyrryd. Fodd bynnag, os yw’r disgybl yn siglo, yn ffidlan â phennau ysgrifennu ac ati, efallai bod hyn yn ei gadw’n dawel ac er bod hyn yn gallu tynnu rhywfaint o sylw, nid yw o reidrwydd yn golygu bod angen ceryddu.
  • Cadw mor ddigyffro â phosibl.
  • Defnyddio amser tawelu mewn lle neu ystafell ddynodedig.
  • Cael cardiau Goleuadau Traffig neu Amser Tawelu. Gall y disgybl roi cerdyn coch ar ei ddesg fel arwydd ei fod angen gadael y dosbarth. Gall cerdyn oren olygu ‘Dw i ddim yn teimlo’n grêt, peidiwch â’m gwthio i’. Bydd angen cytuno ar ystyr y lliwiau a’r cardiau gyda’r disgybl cyn rhoi’r strategaeth hon ar waith. Gweler yr adnodd. Gall yr athro ddefnyddio Cardiau Goleuadau Traffig i atgoffa’n dawel am lefelau ymddygiad, mae adnodd wedi’i gynnwys, neu gall y plentyn eu defnyddio i hwyluso cyfathrebu sut mae’n teimlo neu sut mae’n ymdopi. Gellid eu torri allan, eu lamineiddio a’u gosod ar dorch allwedd i’w gwneud yn haws i’w defnyddio. Mae adnodd goleuadau traffig gwag wedi’i gynnwys i athrawon ei addasu ar gyfer y disgybl a’r sefyllfa. Mae sampl o gerdyn Amser Tawelu hefyd wedi’i gynnwys a dylid ei addasu ar gyfer anghenion y plentyn.
  • Defnyddio cardiau amser siarad, sydd yn yr adran adnoddau ar gyfer disgyblion sy’n cael trafferth cadw ar dasg neu siarad am eu diddordebau arbennig am gyfnodau estynedig. Gall yr athro roi cerdyn i’r disgybl er mwyn ei sicrhau y bydd rhywun yn gwrando arno ar adeg benodol y gellir ei nodi ar y cerdyn yn ôl yr angen. Fel arall, gellir annog y disgybl i roi cerdyn i’r athro neu’r cynorthwyydd cymorth dysgu. Fel hyn, gall: gydnabod ei fod yn dymuno siarad a chrybwyll y pwnc yr hoffai ei drafod, cael sicrhad na fydd yn cael ei anghofio ond bod rhaid iddo aros am gyfnod o amser.
  • Bod yn ymwybodol o’r strategaethau y byddwch yn eu gweithredu. Dylech eu monitro ac asesu a ydynt yn gweithio neu’n atgyfnerthu’r ymddygiad heriol – gweler isod.
  • Cofio canmol ymddygiad da!

Atodi pa bynnag strategaeth y penderfynir arni wrth yr Cynllun Datblygu (Addysg) Unigol neu’n rhan ohono. Gall pob aelod o staff ddefnyddio’r un dull wedyn. Mae cysondeb yn allweddol.

Cymorth Pontio

Gall adegau pontio rhwng cyfnodau allweddol, dosbarthiadau ac ysgolion achosi pryder mawr i ddisgyblion a’u rhieni. Mewn ysgolion cynradd, bydd angen i’r plant ymgyfarwyddo â chynllun ystafell ddosbarth newydd, cynllun eistedd, athro newydd a threfn newydd. Mae symud i ysgol uwchradd yn newid byd. Mae’n debygol y bydd yn ysgol mwy o faint; bydd gan y disgyblion lawer o athrawon mewn un diwrnod a byddant yn symud o ystafell ddosbarth i ystafell ddosbarth. Mae’n ddelfrydol, er nad yw bob amser yn bosibl, trefnu ymweliadau pontio â’r ysgol newydd.

Mae’n bwysig i ddisgyblion sydd ag ASA ymweld â’r ysgol ynghyd â’u grŵp cyfoedion ond gall hwn fod yn ddiwrnod prysur iawn gyda llawer o wybodaeth i’w phrosesu. Yn ddelfrydol, gellid trefnu nifer o ymweliadau ymlaen llaw er mwyn i’r disgyblion gasglu gwybodaeth ac ymgyfarwyddo â’r ysgol ar adeg dawel. Byddai hyd yn oed un neu ddau o ymweliadau’n gyfle i’r disgybl deimlo bod ganddo fwy o reolaeth ac yn llai pryderus wrth ymweld gyda’i gyfoedion ar y diwrnod pontio.

Mae pecyn cymorth pontio ar gael yn adran Adnoddau’r safle hwn.