Beth yw Awtistiaeth?
Anhwylder niwroddatblygiadol yw Awtistiaeth. Mae pobl sydd ag awtistiaeth yn cael anawsterau datblygiadol o ran: datblygiad cymdeithasol, cyfathrebu a hyblygrwydd meddwl mewn ymddygiad. Mae pawb sydd ag awtistiaeth yn cael anhawster yn y meysydd hyn, ond gall eu hanghenion unigol a’r lefel o gymorth sydd ei angen arnynt amrywio’n sylweddol. Gall rhai pobl sydd ag awtistiaeth fod ag anawsterau dysgu sylweddol a thrafferthion cyfathrebu, a gall eraill fod yn alluog iawn heb unrhyw anhawster amlwg gydag iaith. Bydd llawer yn perthyn rhywle rhwng y ddau ben cyferbyniol hyn ar y sbectrwm.                              

Sut mae Awtistiaeth yn Effeithio ar Ddysgu
Mae gan ddisgyblion sydd ag Anhwylder Sbectrwm Awtistiaeth (ASA) anghenion penodol iawn ac felly efallai y bydd angen dulliau dysgu unigol iawn wrth eu haddysgu. O ganlyniad, ni fydd un dull neu fodd o addysgu’n briodol nac yn llwyddiannus ar gyfer pob plentyn. Mae’n hanfodol felly addasu’r cwricwlwm a’i wneud yn hygyrch i blant sydd ag ASA. Drwy fynd i’r afael â’u hanghenion unigol a phennu dulliau addysgu a dysgu priodol sy’n canolbwyntio ar gryfderau’r unigolyn ac yn eu meithrin ymhellach, bydd y plentyn yn fwy tebygol o gyflawni hyd eithaf ei allu, gan sicrhau’r canlyniad gorau.  

Yn Gymdeithasol

Yn gymdeithasol, efallai bydd y disgyblion yn ynysig neu’n lletchwith o ran eu perthynas ag eraill. Gall y cymhlethdodau cymdeithasol a gymerir yn ganiataol efallai gan y rhai nad oes ganddynt ASA, fel cyswllt llygaid a gofod personol, fod yn cael eu camddeall gan y rhai hynny sydd ag ASA, os byddant yn eu cydnabod o gwbl. Efallai y bydd yn anodd iddynt greu perthynas ag eraill, a gallant gael trafferth i ganfod diddordebau cyffredin gyda‘u grŵp cyfoedion. Yn amgylchedd yr ystafell ddosbarth, efallai bydd tasgau grŵp yn anodd iddynt a gall sefyll o flaen y dosbarth fod yn frawychus. Gall rhyngweithiadau pobl eraill ddrysu pobl sydd ag awtistiaeth ac felly gallant ddewis bod ar eu pen eu hunain neu efallai y byddant yn ceisio rhyngweithio ond yn ‘cael pethau o chwithac mae angen i staff ysgol gadw hyn mewn cof. 

Cyfathrebu

Gall cyfathrebu ymddangos yn annaturiol i’r rhai hynny sydd ag ASA, ac efallai y byddant yn cael anhawster gyda dwyochredd a chynnal pwnc wrth sgwrsio. Efallai y cânt drafferth dehongli neu arddangos cyfathrebu di-eiriau fel ystum, cyswllt llygaid a mynegiant wyneb. Mae llawer o’r disgyblion yn defnyddio iaith yn rhagorol gan feddu ar eirfa helaeth, ond eto cânt drafferth mewn rhai ffyrdd, gydag iaith fynegiannol a/neu dderbyngar, gan wneud iddynt o bosibl ymddangos yn anarferol neu hyd yn oed yn anghwrtais wrth ymateb neu fynegi barn. Efallai y byddant yn cael trafferth dehongli iaith anllythrennol ac felly y bydd coegni, jôcs ac idiomau, er enghraifft, yn eu drysu. Efallai y bydd angen rheoli a chefnogi tasgau sy’n cynnwys cyfathrebu ag eraill yn ofalus yn y dosbarth. Gall chwarae rôl, gweithgareddau grŵp, holiaduron a gweithgareddau o’r fath beri trafferth i ddisgyblion sydd ag ASA.   

Hyblygrwydd

Gall hyblygrwydd fod wedi’i amharu o ran meddwl ac ymddygiad a gall hyn olygu bod unigolion sydd ag ASA o bosibl yn ymddwyn yn anhyblyg ac yn cael trafferth i ymdopi â newid. Efallai y byddant yn ymgolli mewn diddordebau arbennig neu’n dilyn trefn/defodau anhyblyg sy’n bwysig iawn iddynt. Mae’n bosibl y byddant yn ei chael yn anodd iawn cyffredinoli gwybodaeth a dysgu, felly mae angen i athrawon gofio, er bod disgybl wedi deall cysyniad mewn un safle/amgylchiad, na fydd o reidrwydd yn gallu cyffredinoli na throsglwyddo’r dysgu hwn i sefyllfa arall. Efallai y byddant yn cael anawsterau gyda damcaniaeth darogan meddwl, ac anhawster dychmygu’r hyn y mae eraill yn ei feddwl, heb allu sylweddoli ym mha ffordd y mae eu geiriau neu ymddygiad yn effeithio ar eraill. Mae’n bosibl felly, wrth iddynt ymddangos yn ddigywilydd neu’n ansensitif, mai methiant ydyw, mewn gwirionedd, i ddangos empathi neu ‘ddarllen’ meddyliau a theimladau eraill. Mae darogan a deall ymddygiad pobl eraill yn gallu bod yn anodd iawn i’r rhai sydd ag awtistiaeth.                     

Mae rhai anawsterau eraill sydd angen eu hystyried mewn perthynas â’r dysgwr ag awtistiaeth.       

Gwahaniaethau Prosesu Synhwyraidd

Gall Gwahaniaethau Prosesu Synhwyraidd  achosi anawsterau i rai sydd ag ASA. Efallai y bydd canfyddiaeth rhai dysgwyr sydd ag awtistiaeth o’r systemau a ddefnyddiwn i brosesu a dysgu am y byd o’n cwmpas: golwg, clyw, blas, arogl a chyffyrddiad, yn wahanol. Oherwydd hyn, mae synau pob dydd yr ystafell ddosbarth, er enghraifft, na fydd mwyafrif o ddisgyblion y dosbarth yn sylwi arnynt, yn gallu achosi poen corfforol i’r sawl sydd ag awtistiaeth, neu dynnu ei sylw’n hawdd iawn.    

Cydlyniad Canolog Gwan

Gall Cydlyniad Canolog Gwan  (Frith, 1989) olygu bod y dysgwr sydd ag awtistiaeth yn prosesu darnau o wybodaeth yn hytrach na’r wybodaeth gyfan. Gall hyn olygu eu bod yn cael trafferth i roi gwybodaeth yn ei chyd-destun neu weld y ‘darlun mwy’. Gall y gallu i ddeall ystyr a gwneud synnwyr o rywbeth sydd â llawer o fanylion fod yn anodd i’r dysgwr sydd ag awtistiaeth a allai, yn hytrach, fod yn canolbwyntio ar un manylyn fel petai heb sylwi ar unrhyw beth arall. Fodd bynnag, gall hyn alluogi’r dysgwr i ragori mewn rhai agweddau o’r cwricwlwm, gan fod y sylw i fanylder a’r ffocws ar un peth yn gallu bod yn fanteisiol mewn rhai agweddau o ddysgu.  

Pryder

Dylai ymarferwyr wybod bod disgyblion sydd ag awtistiaeth yn aml yn dioddef lefelau uchel o bryder sy’n gysylltiedig â’r anawsterau a grybwyllwyd uchod. Ynghyd ag anawsterau’r glasoed a phwysau academaidd i ddisgyblion hŷn, gall hyn fod yn anodd iawn i’r bobl ifanc hyn ei reoli. Mae’n hanfodol bod staff addysgu a chefnogi yn gwybod y gall y pryderon hyn fod yn wanhaol iawn i’r disgybl sydd ag ASA, ac y bydd o bosibl angen cymorth sylweddol i reoli hyn.                             

Efallai na fydd disgyblion sydd ag awtistiaeth, sydd mewn dosbarth prif ffrwd, yn arddangos unrhyw ymddygiad amlwg o ran eu hawtistiaeth. Neu efallai y byddant yn ymddangos yn dawel a phryderus, yn bedantig a digywilydd neu’n ymddwyn mewn modd annodweddiadol. Bydd pob un yn wahanol o ran effaith y triad o namau. Y peth mwyaf defnyddiol y gallwn ei wneud yw treulio amser yn dod i adnabod yr unigolyn, ei anghenion dysgu a chymorth, a dan ba amodau y mae’n dysgu orau. Yna gallwn bennu’r ffordd orau o hwyluso’i ddysgu, atal pryder cynyddol a sicrhau y bydd yn cyflawni hyd eithaf ei allu.                                        

 

Awtistiaeth – Rhai Pwyntiau Allweddol

  • Mae awtistiaeth yn anabledd datblygiadol, gydol oes sy’n effeithio ar y modd y mae unigolyn yn cyfathrebu â phobl eraill ac yn uniaethu â hwy, ac ar ei brofiad o’r byd o’i gwmpas.                                                   
  • Gellir ystyried awtistiaeth mewn continwwm o’r ysgafn i’r difrifol. 
  • Mae’n hynod o bwysig ei hadnabod yn gynnar er mwyn ymyrryd yn effeithiol.       
  • Gall plant sydd ag awtistiaeth arddangos gwahanol nodweddion ac felly dylid mynd i’r afael â’u hanghenion yn unigol.                   
  • Mae’n bwysig hefyd ystyried y cwricwlwm, gwahaniaethu a dulliau dysgu am fod y rhain yn gallu helpu plant sydd ag awtistiaeth i ddeall y dasg yn gliriach a mynd ati i ddysgu’n fwy effeithiol.           
  • Efallai y bydd gan y person ifanc sydd ag awtistiaeth lawer o gryfderau a diddordebau arbennig. Gellir defnyddio’r cryfderau hyn i wrthweithio ei anawsterau a gellir defnyddio diddordebau arbennig i helpu i ennyn ei ddiddordeb mewn gwaith a chynhyrchu mwy o waith.       
  • Mae pobl awtistig yn cael anawsterau dehongli iaith eiriol a di-eiriau, fel ystumiau neu dôn llais. Mae’n bwysig defnyddio iaith glir, ddiamwys a chyfarwyddiadau clir er mwyn sicrhau dealltwriaeth.                              
  • Bydd siarad mewn modd clir, cyson, gan ddefnyddio iaith lythrennol, yn helpu pobl sydd ag awtistiaeth i brosesu’r hyn sy’n cael ei ddweud. Efallai y bydd angen ychydig mwy o amser arnynt i brosesu iaith.  
  • Efallai bydd disgyblion sydd ag awtistiaeth yn cael trafferth i wneud ffrindiau. Yn aml, bydd angen llawer o help arnynt i ddysgu sut mae rheoli rhyngweithio cymdeithasol. Ni fydd rhai pobl ifanc sydd ag Anhwylder Sbectrwm Awtistiaeth (ASA) yn dymuno cael ffrindiau am ei bod yn well ganddynt dreulio’u hamser ar eu pen eu hunain. 
  • I bobl awtistig gall y byd fod yn lle dryslyd ac anodd iawn iddynt ragweld beth sy’n mynd i ddigwydd. Bydd trefn ddyddiol, rhoi gwybod ymlaen llaw am unrhyw newid, a sicrhau eu bod yn deall rheolau’n glir, yn helpu pobl sydd ag ASA i deimlo’u bod yn gallu rhagfynegi’r hyn sy’n mynd i ddigwydd a bydd hyn yn gwneud iddynt deimlo’n fwy diogel. 
  • Bydd y rhan fwyaf o bobl sydd ag ASA yn profi lefelau uwch na’r cyffredin o bryder, hyd yn oed os nad ydynt yn dangos hynny. Bydd unrhyw beth y gallwch ei wneud i’w helpu i deimlo’n dawelach eu meddwl a bod pethau dan reolaeth, yn helpu. 

    

Ffeithiau Awtistiaeth

  • Mae awtistiaeth lawer yn fwy cyffredin nag y cred llawer o bobl. Mae tua 700,000 o bobl ar sbectrwm awtistiaeth yn y DU – mwy nag 1 o bob 100. Felly, gan gynnwys eu teuluoedd, mae awtistiaeth yn rhan o fywyd bob dydd 2.8 miliwn o bobl.   
  • Yn ôl 34% o blant sydd ar y sbectrwm awtistiaeth, y peth gwaethaf am fod yn yr ysgol yw bod plant erall yn pigo arnynt.     
  • Mae 17% o blant awtistig wedi cael eu gwahardd dros dro o’r ysgol; mae 48% o’r rhain wedi’u gwahardd dros dro dair neu ragor o weithiau; mae 4% wedi’u diarddel o un neu fwy o ysgolion.                              

Mae llawer o ymyriadau a strategaethau syml sy’n gallu helpu i gefnogi’r plant hyn, er mwyn iddynt fwynhau a chyflawni hyd eithaf eu gallu yn yr ysgol.                  

Am ragor o wybodaeth ewch i:  http://www.autism.org.uk

                                     

Cydnabyddiaeth

Frith, U. (1989) Autism: Explaining the Enigma Blackwell. Llundain

Beth yw Awtistiaeth?

Canllaw i ysgolion ddeall ac adnabod awtistiaeth

Beth yw Awtistiaeth?

Canllaw i rieni ddeall ac adnabod awtistiaeth